મોરબી જિલ્લાનો નકશો (માહિતી સહીત)
વિશ્વના સિરામિક અને ઘડિયાળ હબ તરીકે જાણીતા મોરબીની ભૌગોલિક રચના, મચ્છુ નદીનો કાંઠો, ઐતિહાસિક રાજમહેલો અને ૫ તાલુકાઓની વહીવટી રૂપરેખા.
મોરબી જિલ્લાનો ભૌગોલિક નકશો
જિલ્લાની બાહ્ય સરહદ સાથે મુખ્ય મથક મોરબી અને તમામ ૫ તાલુકા મથકોનાં ભૌગોલિક સંદર્ભ-બિંદુઓ.
મોરબી જિલ્લાના નકશામાં તાલુકાઓ
સૌરાષ્ટ્રના ઉત્તર પ્રવેશદ્વાર તરીકે કચ્છના નાના રણ, કચ્છના અખાત અને રાજકોટ-સુરેન્દ્રનગર-જામનગરની વચ્ચે આવેલા મોરબી જિલ્લાનું ભૌગોલિક સ્થાન સમજવા માટે આ સંદર્ભ નકશો ઉપયોગી છે.
મોરબી જિલ્લાની મહત્વપૂર્ણ માહિતી
મચ્છુ નદીના બંને કાંઠે વસેલું અને એક સમયે સૌરાષ્ટ્રના ‘પેરિસ’ તરીકે ઓળખાતું મોરબી આજે વિશ્વભરમાં સિરામિક ટાઇલ્સ અને દિવાલ ઘડિયાળોના ઉત્પાદનના સૌથી મોટા કેન્દ્ર તરીકે જાણીતું છે. ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩ના રોજ સ્વાતંત્ર્ય પર્વે રાજકોટ જિલ્લાના ચાર તાલુકાઓ (મોરબી, વાંકાનેર, ટંકારા, માળિયા મિયાણા) અને સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના એક તાલુકા (હળવદ) ને ભેળવીને મોરબીને સ્વતંત્ર જિલ્લા તરીકે અસ્તિત્વમાં લાવવામાં આવ્યો હતો.
ભૌગોલિક નકશા પર નજર કરીએ તો મોરબી જિલ્લો સૌરાષ્ટ્રને કચ્છ સાથે જોડતો મુખ્ય સેતુ છે. જિલ્લાના ઉત્તરે કચ્છનું નાનું રણ અને સૂરજબારીની ખાડી આવેલી છે, જ્યાં માળિયા અને હળવદનો ખારાપાટ વિસ્તાર મીઠાના ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે. મધ્યમાં મોરબી અને ટંકારાના કાળી-ગોરાડુ માટીના કૃષિ મેદાનો તથા સિરામિક ઔદ્યોગિક પટ્ટો આવેલો છે; જ્યારે દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ વાંકાનેર તાલુકામાં માંડવની ટેકરીઓ અને પથરાળ ડુંગરાળ ભૂપૃષ્ઠ જોવા મળે છે.
મોરબી જિલ્લાની મુખ્ય વહીવટી અને ભૌગોલિક વિગતો
મોરબી જિલ્લા કલેક્ટર પોર્ટલ, જિલ્લા પંચાયત અને રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અહેવાલોના આધારે સંકલિત પ્રાથમિક રૂપરેખા.
| જિલ્લાનું નામ | મોરબી (ઐતિહાસિક નામ: મયુરપુરી / મોરવી) |
|---|---|
| જિલ્લાનું મુખ્ય મથક | મોરબી શહેર |
| જિલ્લાની સ્થાપના | ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩ (રાજકોટ અને સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાંથી વિભાજન) |
| રાજ્યમાં ભૌગોલિક સ્થાન | ઉત્તર સૌરાષ્ટ્ર (મચ્છુ કાંઠા અને ઝાલાવાડ-હાલાર સરહદ) |
| કુલ ભૌગોલિક વિસ્તાર | ૪,૮૭૧.૫ ચોરસ કિમી (આશરે) |
| કુલ તાલુકાઓ | ૫ તાલુકા (મોરબી, વાંકાનેર, હળવદ, ટંકારા અને માળિયા મિયાણા) |
| પ્રાંત / મહેસૂલી ઉપવિભાગ | ૩ (મોરબી પ્રાંત, વાંકાનેર પ્રાંત અને હળવદ પ્રાંત) |
| ગામો અને પંચાયતો | ૩૫૦+ મહેસૂલી ગામો અને ૩૦૦+ ગ્રામ પંચાયતો |
| શહેરી સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ | મોરબી (મહાનગરપાલિકા તરીકે જાહેર), વાંકાનેર, હળવદ અને માળિયા મિયાણા નગરપાલિકા |
| મુખ્ય નદીઓ | મચ્છુ, બ્રાહ્મણી, ડેમી, ફાલ્કુ, કંકાવતી, ઘોડાધ્રોઈ અને આજી-૪ (સરહદી) |
| RTO પાસિંગ કોડ | GJ-36 (મોરબી RTO) |
| મુખ્ય PIN અને STD કોડ | મોરબી PIN: ૩૬૩૬૪૧ / ૩૬૩૬૪૨ (STD: ૦૨૮૨૨) | વાંકાનેર PIN: ૩૬૩૬૨૧ |
| મુખ્ય આર્થિક ક્ષેત્રો | સિરામિક ટાઇલ્સ અને સેનિટરીવેર, વોલ ક્લોક (ઘડિયાળ ઉદ્યોગ), પેપર મિલો, પેકેજિંગ, મીઠા ઉદ્યોગ, કપાસ-મગફળી-જીરુંની ખેતી અને નવલખી પોર્ટ |
મોરબી જિલ્લાના તમામ ૫ તાલુકા અને વહીવટી એકમો
મોરબી જિલ્લાના પાંચેય તાલુકાઓની યાદી, તેમનું મુખ્ય મથક અને જિલ્લાના નકશામાં તેમની ભૌગોલિક દિશા નીચે મુજબ છે.
| ક્રમ | તાલુકાનું નામ | તાલુકા મથક | જિલ્લામાં ભૌગોલિક દિશા અને ઓળખ |
|---|---|---|---|
| ૦૧ | મોરબી | મોરબી | મધ્ય ભાગ (મચ્છુ નદી કાંઠે આવેલું જિલ્લાનું વહીવટી મથક; વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સિરામિક ક્લસ્ટર અને ઘડિયાળ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર) |
| ૦૨ | વાંકાનેર | વાંકાનેર | દક્ષિણ-પૂર્વ ભાગ (મચ્છુ કાંઠે વસેલું ઐતિહાસિક રાજવી નગર, રણજીત વિલાસ પેલેસ, ફાયર ક્લે અને રીફ્રેક્ટરી ઉદ્યોગનો પટ્ટો) |
| ૦૩ | હળવદ | હળવદ | પૂર્વ ભાગ (૨૦૧૩માં સુરેન્દ્રનગરમાંથી જોડાયેલો તાલુકો; ‘છોટા કાશી’ તરીકે પ્રખ્યાત, સામતસર તળાવ અને બ્રાહ્મણી ડેમ સિંચાઈ વિસ્તાર) |
| ૦૪ | ટંકારા | ટંકારા | દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગ (ડેમી નદી કાંઠે આવેલી મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીની જન્મભૂમિ, કપાસ જિનિંગ-ઓઇલ મિલો અને પોલીપેક ઉદ્યોગ) |
| ૦૫ | માળિયા (મિયાણા) | માળિયા | ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગ (કચ્છના નાના રણ અને અખાતને અડીને આવેલો તાલુકો; નવલખી બંદર, સૂરજબારી પુલ અને મીઠાના અગરોનું મુખ્ય મથક) |
સ્રોત: મોરબી જિલ્લા પોર્ટલ – Subdivisions & Talukas અને મોરબી જિલ્લા પંચાયત પોર્ટલ.
પ્રાંત કચેરીઓ (મહેસૂલી ઉપવિભાગો) અને કાર્યક્ષેત્ર
જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી અને તાલુકા મામલતદાર કચેરીઓ વચ્ચે મહેસૂલી સંકલન સુગમ બનાવવા માટે મોરબી જિલ્લાને ૩ પ્રાંત ઉપવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.
| ક્રમ | પ્રાંત / ઉપવિભાગ | સમાવિષ્ટ તાલુકાઓ |
|---|---|---|
| ૧ | મોરબી પ્રાંત | મોરબી (શહેર અને ગ્રામ્ય) અને માળિયા (મિયાણા) તાલુકા |
| ૨ | વાંકાનેર પ્રાંત | વાંકાનેર અને ટંકારા તાલુકા (દક્ષિણ વિભાગ) |
| ૩ | હળવદ પ્રાંત | હળવદ તાલુકો (પૂર્વ ઝાલાવાડ વિભાગ) |
વસ્તી અને સામાજિક આંકડા – ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી સંદર્ભ
મોરબી જિલ્લો ૨૦૧૩માં બન્યો હોવાથી નીચેના આંકડા ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી (Census 2011) મુજબ પાંચેય સમાવિષ્ટ તાલુકાઓના સત્તાવાર સરવાળા પર આધારિત છે.
| કુલ વસ્તી (૨૦૧૧ મુજબ) | ૯,૬૦,૩૨૯ (આશરે ૯.૬૦ લાખ) |
|---|---|
| પુરુષ વસ્તી | ૪,૯૪,૭૨૬ |
| સ્ત્રી વસ્તી | ૪,૬૫,૬૦૩ |
| ગ્રામ્ય વસ્તીનું પ્રમાણ | ૬૩.૫% (૬,૦૯,૮૬૦) |
| શહેરી વસ્તીનું પ્રમાણ | ૩૬.૫% (૩,૫૦,૪૬૯ – મોરબી, વાંકાનેર, હળવદ, માળિયા) |
| વસ્તી ગીચતા | દર ચોરસ કિમીએ ૧૯૭ વ્યક્તિઓ |
| કુલ સાક્ષરતા દર | ૭૮.૫૦% (આશરે) |
| લિંગાનુપાત (Sex Ratio) | દર ૧,૦૦૦ પુરુષે ૯૪૧ સ્ત્રીઓ |
નોંધ: ૨૦૧૩માં જિલ્લો બન્યા પછી અને સિરામિક એકમોના વ્યાપક વિસ્તરણ બાદ મોરબી શહેર તથા આસપાસના ઔદ્યોગિક ઝોનમાં દેશભરમાંથી લાખો શ્રમિકો અને ઉદ્યોગકારો વસ્યા હોવાથી વર્તમાન વસ્તી ઘણી વધારે છે.
મોરબી જિલ્લાના મુખ્ય નગરોના PIN કોડ અને STD કોડ
રાજકોટ-મોરબી પોસ્ટલ ડિવિઝન હેઠળ આવતા તમામ ૫ તાલુકા મથકો અને મુખ્ય ઔદ્યોગિક-વેપારી કેન્દ્રોના પિનકોડ તથા ટેલિફોન કોડ નીચે મુજબ છે.
| ક્રમ | નગર / તાલુકા મથક | PIN કોડ | STD કોડ |
|---|---|---|---|
| ૧ | મોરબી (મુખ્ય શહેર – પશ્ચિમ કાંઠો) | ૩૬૩૬૪૧ | ૦૨૮૨૨ |
| ૨ | મોરબી સામાકાંઠા (પૂર્વ – ઔદ્યોગિક વિસ્તાર / PPW) | ૩૬૩૬૪૨ | ૦૨૮૨૨ |
| ૩ | વાંકાનેર | ૩૬૩૬૨૧ | ૦૨૮૨૮ |
| ૪ | હળવદ | ૩૬૩૩૩૦ | ૦૨૭૫૮ |
| ૫ | ટંકારા | ૩૬૩૬૫૦ | ૦૨૮૨૨ |
| ૬ | માળિયા (મિયાણા) | ૩૬૩૬૭૦ | ૦૨૮૨૯ |
| ૭ | નવલખી પોર્ટ (બંદર) | ૩૬૩૬૮૦ | ૦૨૮૨૯ |
| ૮ | જેતપર (મચ્છુ) | ૩૬૩૬૩૦ | ૦૨૮૨૨ |
| ૯ | પીપળીયા રાજ / ચરાડવા | ૩૬૩૩૫૧ | ૦૨૭૫૮ |
| ૧૦ | ટીકર (રણ) | ૩૬૩૩૩૫ | ૦૨૭૫૮ |
દરેક ગ્રામ્ય પોસ્ટ ઓફિસનો PIN કોડ અલગ હોઈ શકે છે. ટપાલ કે કુરિયર મોકલતા પહેલાં સંબંધિત શાખા પોસ્ટ ઓફિસનો કોડ ચકાસવો.
મોરબી જિલ્લાની નદીપ્રણાલી, જળાશયો અને નર્મદા સિંચાઈ નેટવર્ક
મોરબી જિલ્લાની ભૂગોળમાં ‘મચ્છુ નદી’ અને ઉત્તર તરફ વહીને કચ્છના નાના રણમાં સમાતી નદીઓનું વિશેષ સ્થાન છે. સૌની યોજના (SAUNI Yojana) અને નર્મદાની માળિયા-ધ્રાંગધ્રા બ્રાન્ચ કેનાલે અહીંના જળાશયોને જીવંત રાખ્યા છે.
| નદી / જળાશય | પસાર થતો વિસ્તાર | ભૌગોલિક અને કૃષિ મહત્વ |
|---|---|---|
| મચ્છુ નદી | વાંકાનેર, મોરબી અને માળિયા મિયાણા | જસદણ-ચોટીલા પાસેની માંડવની ટેકરીઓ (મદનપુર) માંથી નીકળી વાંકાનેર અને મોરબી શહેરની મધ્યમાંથી વહી માળિયા પાસે કચ્છના નાના રણમાં સમાય છે (કુંવારિકા નદી). |
| મચ્છુ-૧, મચ્છુ-૨ અને મચ્છુ-૩ ડેમ | વાંકાનેર (જલસિકા) અને મોરબી (જોધપર) | વાંકાનેર પાસે મચ્છુ-૧ અને મોરબી પાસે મચ્છુ-૨ તથા મચ્છુ-૩ જળાશયો સમગ્ર જિલ્લાના પીવાના પાણી અને ઔદ્યોગિક-કૃષિ વપરાશનો મુખ્ય આધાર છે. |
| બ્રાહ્મણી નદી (બ્રાહ્મણી-૧ અને ૨ ડેમ) | હળવદ તાલુકો | હળવદ તાલુકાની મુખ્ય જીવાદોરી સમાન નદી; ગોરી ગઢડા અને શક્તિનગર પાસે તેના પર બ્રાહ્મણી-૧ અને બ્રાહ્મણી-૨ જળાશયો આવેલા છે. |
| ડેમી નદી (ડેમી-૧, ૨ અને ૩ ડેમ) | ટંકારા અને મોરબી તાલુકો | ટંકારા નગર આ નદીના કાંઠે વસેલું છે; મિતાણા અને નસિતપર પાસે આવેલા ડેમી જળાશયો પશ્ચિમ મોરબીની ખેતીને સિંચાઈ પૂરી પાડે છે. |
| બંગાવડી અને ઘોડાધ્રોઈ નદી | ટંકારા અને મોરબી તાલુકો | ટંકારા અને મોરબીના ગ્રામ્ય પટ્ટામાં આવેલી સ્થાનિક નદીઓ અને સિંચાઈના જળાશયો. |
| ફાલ્કુ અને કંકાવતી નદી | હળવદ તાલુકો | પૂર્વ મોરબી (હળવદ પંથક) માંથી ઉત્તર તરફ વહીને કચ્છના નાના રણમાં મળતી મોસમી નદીઓ. |
| સામતસર તળાવ | હળવદ શહેર | ઝાલા રાજવી રાજોધરજીએ બંધાવેલું હળવદ શહેરની મધ્યમાં આવેલું વિશાળ અને ઐતિહાસિક તળાવ. |
સંદર્ભ: GSDMA – Morbi District Disaster Management Plan અને મોરબી જિલ્લા સત્તાવાર પોર્ટલ.
મોરબી જિલ્લાના ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો, ધાર્મિક સ્થળો અને મુખ્ય ગામો
સર વાઘજી ઠાકોરના યુરોપિયન ટાઉન પ્લાનિંગ ધરાવતા સ્થાપત્યોથી લઈને વાંકાનેરના ભવ્ય મહેલ, ટંકારાની ઋષિભૂમિ અને હળવદની પાળિયા સંસ્કૃતિ સુધીના મુખ્ય સ્થળોની યાદી નીચે પ્રમાણે છે.
| ક્રમ | સ્થળ / ગામ | તાલુકો | શા માટે જાણીતું છે? (વિશેષતા) |
|---|---|---|---|
| ૧ | મણિમંદિર અને વેલિંગ્ટન સચિવાલય | મોરબી | મચ્છુ કાંઠે રાજવી સર વાઘજી ઠાકોરે જયપુરી પથ્થરોમાં બંધાવેલું બેનમૂન કલાત્મક સ્થાપત્ય અને લક્ષ્મીનારાયણ મંદિર. |
| ૨ | રણજીત વિલાસ પેલેસ (વાંકાનેર) | વાંકાનેર | મહારાજા અમરસિંહજીએ ૧૯૦૭માં ગઢીયા ડુંગર પર બંધાવેલો ડચ, ગોથિક, મુઘલ અને રાજપૂત શૈલીનો ભવ્ય રાજમહેલ તથા વિન્ટેજ કાર સંગ્રહ. |
| ૩ | ટંકારા (મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી જન્મભૂમિ) | ટંકારા | ‘વેદો તરફ પાછા વળો’ નો નાદ આપનાર આર્ય સમાજના સ્થાપક સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી (મૂળશંકર તિવારી) નું જન્મસ્થળ અને ઋષિ બોધોત્સવ સ્મારક. |
| ૪ | નહેરુ ગેટ અને ગ્રીન ચોક | મોરબી | મોરબીના રાજવી ટાઉન પ્લાનિંગનું પ્રતીક સમાન ઐતિહાસિક ઘડિયાળ ટાવર (Nehru Gate) અને જૂના શહેરની હેરિટેજ બજાર. |
| ૫ | લખધીરજી એન્જિનિયરિંગ કોલેજ (દરબારગઢ) | મોરબી | મચ્છુ નદીના કિનારે જૂના રાજમહેલ (નજરબાગ પેલેસ) માં ૧૯૫૧થી કાર્યરત સૌરાષ્ટ્રની સૌથી જૂની અને પ્રતિષ્ઠિત સરકારી એન્જિનિયરિંગ કોલેજ (LE College). |
| ૬ | હળવદ (દાંડીયા મહેલ અને એકદંડીયા મહેલ) | હળવદ | ઝાલાવાડની જૂની રાજધાની હળવદ ખાતે સામતસર તળાવ કાંઠે આવેલો ઐતિહાસિક રાજમહેલ, શૂરાપુરાના પાળિયા અને ભવાની ભૂતેશ્વર મહાદેવ. |
| ૭ | જડેશ્વર મહાદેવ મંદિર (રતન ટેકરી) | વાંકાનેર | વાંકાનેર નજીક કુદરતી વનરાજી અને ટેકરીઓ વચ્ચે આવેલું પ્રાચીન સ્વયંભૂ જડેશ્વર મહાદેવનું તીર્થ અને શ્રાવણી મેળો. |
| ૮ | વવાણિયા (શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર જન્મભૂમિ) | માળિયા (મિયાણા) | મહાત્મા ગાંધીજીના આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજી અને સંત શ્રી ર (રામબાઈ મા) નું ઐતિહાસિક જન્મસ્થળ. |
| ૯ | રફાળેશ્વર મહાદેવ | મોરબી | મોરબી-વાંકાનેર હાઇવે પર આવેલું પૌરાણિક શિવ મંદિર, જ્યાં શ્રાવણ માસની અમાસે મોટો લોકમેળો ભરાય છે (અને નજીકમાં વિશાળ GIDC). |
| ૧૦ | નવલખી બંદર (Navlakhi Port) | માળિયા (મિયાણા) | કચ્છના અખાતના છેડે આવેલું મોરબી રજવાડા સમયનું બારેમાસ ચાલતું મહત્વનું કાર્ગો બંદર (કોલસા અને મીઠાની આયાત-નિકાસ). |
| ૧૧ | માτεલ (ખોડિયાર માતાજી મંદિર) | વાંકાનેર | વાંકાનેર-ઢુવા નજીક ઊંડા ધરા (પાણીના કુંડ) ના કાંઠે આવેલું આઈ શ્રી ખોડિયાર માતાજીનું સુપ્રસિદ્ધ યાત્રાધામ. |
| ૧૨ | શ્રી ખોખરા હનુમાનજી ધામ (બેલા) | મોરબી | મોરબી-જેતપર રોડ પર બેલા ગામ પાસે આવેલું ભવ્ય આશ્રમ સંકુલ અને ૧૦૮ ફૂટ ઊંચી ભગવાન હનુમાનજીની વિશાળ પ્રતિમા. |
| ૧૩ | ચરાડવા (મહાકાળી આશ્રમ) | હળવદ | હળવદ-મોરબી માર્ગ પર આવેલું મોટું કૃષિ ગામ અને સુપ્રસિદ્ધ મહાકાળી માતાજીનો આશ્રમ. |
| ૧૪ | જેતપર (મચ્છુ) અને પીપળી | મોરબી | મોરબી-અણિયાળી હાઇવે પર આવેલા અત્યાધુનિક વિટ્રિફાઇડ અને સ્લેબ ટાઇલ્સ ફેક્ટરીઓના સૌથી મોટા ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો. |
| ૧૫ | ટીકર (રણ) અને ઘંટીલા | હળવદ / માળિયા | કચ્છના નાના રણના કાંઠે આવેલા મોટા ગામો, જે મીઠાના અગરો, ઘુડખર અભયારણ્યની સરહદ અને જીરુંની ખેતી માટે જાણીતા છે. |
| ૧૬ | સૂરજબારી (સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ પ્રવેશદ્વાર) | માળિયા (મિયાણા) | હડાકિયા ખાડી પર બનેલો ઐતિહાસિક રેલવે અને રોડ બ્રિજ, જે મોરબી (સૌરાષ્ટ્ર) ને કચ્છના સામખિયાળી સાથે જોડે છે. |
પ્રવાસન અને ઐતિહાસિક સ્મારકોના સંદર્ભ માટે મોરબી જિલ્લા પ્રવાસન પોર્ટલ તપાસવું.
મોરબીની આર્થિક ઓળખ: વિશ્વનું સિરામિક પાટનગર, ઘડિયાળ ઉદ્યોગ અને મીઠું
મોરબીની ઉદ્યોગસાહસિકતા સમગ્ર ભારતમાં બેનમૂન ગણાય છે. નળીયા બનાવવાના પરંપરાગત એકમોમાંથી શરૂ થયેલી સફર આજે મોરબીને ચીન પછી વિશ્વના બીજા સૌથી મોટા સિરામિક ઉત્પાદક ક્લસ્ટર તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી ચૂકી છે.
| આર્થિક ક્ષેત્ર | મુખ્ય કેન્દ્રો અને વિસ્તાર | જિલ્લાના અને દેશના અર્થતંત્રમાં ભૂમિકા |
|---|---|---|
| સિરામિક અને સેનિટરીવેર ઉદ્યોગ | મોરબી, વાંકાનેર (ઢુવા), જેતપર, પીપળી, રફાળેશ્વર | ૮૦૦થી વધુ સિરામિક એકમો દ્વારા વોલ ટાઇલ્સ, ફ્લોર ટાઇલ્સ, GVT/PGVT વિટ્રિફાઇડ સ્લેબ અને સેનિટરીવેરનું ઉત્પાદન; ભારતના કુલ ઉત્પાદનમાં ૮૦-૮૫% હિસ્સો અને ૧૦૦+ દેશોમાં નિકાસ. |
| વોલ ક્લોક (દિવાલ ઘડિયાળ) અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ | મોરબી શહેર અને લાતી પ્લોટ / GIDC | અજંતા અને ઓરેવા જેવી વૈશ્વિક બ્રાન્ડ્સ સહિત ૧૫૦+ એકમો દ્વારા દેશની ૮૦% થી વધુ દિવાલ ઘડિયાળો, LED લાઇટિંગ અને ઇલેક્ટ્રિકલ ઉપકરણોનું ઉત્પાદન. |
| પેપર મિલ અને પેકેજિંગ ઉદ્યોગ | મોરબી, ટંકારા અને હળવદ હાઇવે પટ્ટો | સિરામિક બોક્સની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા વિકસેલો ક્રાફ્ટ પેપર મિલો, કોરુગેટેડ બોક્સ અને પોલીપેક (PP Woven Sacks – ટંકારા) ઉદ્યોગ. |
| મીઠા ઉદ્યોગ (Salt Industry) અને પોર્ટ | માળિયા મિયાણા, હળવદ (ટીકર રણ) અને નવલખી | કચ્છના નાના રણ અને દરિયાકાંઠે અગરિયાઓ તથા સોલ્ટ રિફાઇનરીઓ દ્વારા દેશના કુલ મીઠા ઉત્પાદનમાં મોટો ફાળો; નવલખી બંદરથી કોલસા-મીઠાનું પરિવહન. |
| કૃષિ અને એગ્રો-પ્રોસેસિંગ | હળવદ, ટંકારા, વાંકાનેર અને મોરબી ગ્રામ્ય | નર્મદા કેનાલની સિંચાઈથી કપાસ, મગફળી, જીરું, તલ, ઘઉં અને લીંબુ-દાડમની ખેતી; હળવદ અને વાંકાનેર APMC યાર્ડ તથા ટંકારાની કપાસ જિનિંગ-ઓઇલ મિલો. |
નોંધ: ગુજરાત ગેસ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ (PNG) ગ્રીડ અને કંડલા-મુન્દ્રા બંદરની નજીકતા મોરબીના સિરામિક નિકાસ ઉદ્યોગની સૌથી મોટી તાકાત છે.
મોરબી જિલ્લાના પરિવહન માર્ગો: કચ્છ–સૌરાષ્ટ્ર હાઇવે, રેલવે અને બંદર
મોરબી જિલ્લો કચ્છના મહાબંદરો (કંડલા-મુન્દ્રા) ને સૌરાષ્ટ્ર અને અમદાવાદ સાથે જોડતા વ્યૂહાત્મક હાઇવે જંકશન પર આવેલો છે.
| પરિવહન માધ્યમ | મુખ્ય માર્ગ / જંક્શન | જોડાણ અને મહત્વ |
|---|---|---|
| રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ (NH-27) | પોરબંદર–રાજકોટ–વાંકાનેર–મોરબી–માળિયા–સામખિયાળી હાઇવે | વાંકાનેર, મોરબી અને માળિયા થઈને સૂરજબારી પુલ મારફતે સૌરાષ્ટ્રને કચ્છ અને ઉત્તર ભારત સાથે જોડતો મુખ્ય ફોર/સિક્સ-લેન હાઇવે (અગાઉનો NH-8A). |
| અમદાવાદ–કચ્છ હાઇવે (SH-7 / NH-947) | વિરમગામ–ધ્રાંગધ્રા–હળવદ–માળિયા–કચ્છ હાઇવે | અમદાવાદથી હળવદ અને માળિયા થઈને કંડલા-મુન્દ્રા બંદર તરફ જતો સૌથી વ્યસ્ત માલવાહક (Freight) ધોરીમાર્ગ. |
| મોરબી–રાજકોટ અને જામનગર માર્ગ | મોરબી–ટંકારા–રાજકોટ (SH-24) અને મોરબી–આમરણ–જામનગર | મોરબીને ટંકારા થઈને રાજકોટ (૬૫ કિમી) તથા જામનગર અને હળવદ-સુરેન્દ્રનગર સાથે જોડતા ફોર-લેન રાજ્ય ધોરીમાર્ગો. |
| રેલવે જંક્શન (પશ્ચિમ રેલવે) | વાંકાનેર જંક્શન, મોરબી, માળિયા મિયાણા અને હળવદ | અમદાવાદ–વીરમગામ–વાંકાનેર–રાજકોટ મેઈન લાઈન તથા વાંકાનેર–મોરબી–નવલખી અને ધ્રાંગધ્રા–હળવદ–માળિયા–ગાંધીધામ બ્રોડગેજ રેલવે લાઈન. |
| હવાઈ મથક અને બંદર | રાજકોટ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (હીરાસર) અને નવલખી પોર્ટ | મોરબીથી નવું રાજકોટ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ (હીરાસર) માત્ર ૫૫ થી ૬૦ કિમીના અંતરે છે; જ્યારે દરિયાઈ વેપાર માટે નવલખી બંદર જિલ્લામાં જ આવેલું છે. |
વધુ માહિતી: મોરબી જિલ્લા પોર્ટલ – How to Reach.
મોરબી જિલ્લાની ભૌગોલિક સરહદો (પડોશી જિલ્લાઓ અને કચ્છનો અખાત)
મોરબી જિલ્લો ગુજરાતના ૪ પડોશી જિલ્લાઓ, ઉત્તરે કચ્છના નાના રણ અને પશ્ચિમે કચ્છના અખાતના દરિયાકિનારાથી ઘેરાયેલો છે. નકશામાં તેની ચારેય દિશાની સીમાઓ નીચે મુજબ છે:
| દિશા | પડોશી જિલ્લો / સમુદ્ર | સરહદી તાલુકા અને ભૌગોલિક સીમા |
|---|---|---|
| ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ | કચ્છ જિલ્લો (કચ્છનું નાનું રણ) | માળિયા (મિયાણા) અને હળવદ તાલુકાની ઉત્તરે કચ્છનું નાનું રણ અને સૂરજબારી પુલ પાર કચ્છનો ભચાઉ તાલુકો આવેલો છે. |
| પૂર્વ | સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો | હળવદ અને વાંકાનેર તાલુકાની પૂર્વ સરહદ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ધ્રાંગધ્રા, મૂળી અને ચોટીલા તાલુકાને સ્પર્શે છે. |
| દક્ષિણ | રાજકોટ જિલ્લો | વાંકાનેર અને ટંકારા તાલુકાની દક્ષિણ સીમા રાજકોટ અને પડધરી તાલુકા સાથે જોડાયેલી છે. |
| પશ્ચિમ અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ | જામનગર જિલ્લો અને કચ્છનો અખાત | ટંકારા અને મોરબી (આમરણ પટ્ટો) જામનગરના જોડિયા અને ધ્રોલ તાલુકાને અડે છે, જ્યારે માળિયા (નવલખી) પશ્ચિમે કચ્છના અખાતનો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. |
જિલ્લાની મહેસૂલી સરહદો અને ગામોની હદના સત્તાવાર કામકાજ માટે જિલ્લા નિરીક્ષક જમીન દફતર (DILR Morbi)ના નકશા માન્ય ગણાય છે.
મોરબી જિલ્લાના નકશા અને સામાન્ય જ્ઞાન વિશે મહત્વના પ્રશ્નો (FAQs)
વાચકો અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નોના સંદર્ભસહિત જવાબો.
મોરબી જિલ્લાની રચના ક્યારે અને કયા જિલ્લાઓમાંથી કરવામાં આવી હતી?
૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩ના રોજ રાજકોટ જિલ્લાના ૪ તાલુકા (મોરબી, વાંકાનેર, ટંકારા, માળિયા મિયાણા) અને સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ૧ તાલુકા (હળવદ) ને જોડીને કુલ ૫ તાલુકા સાથે મોરબી જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.
મોરબી અને વાંકાનેર શહેર કઈ નદીના કિનારે આવેલા છે?
મોરબી અને વાંકાનેર બંને શહેરો ‘મચ્છુ નદી’ના કિનારે વસેલા છે, જ્યારે ટંકારા ‘ડેમી નદી’ના કાંઠે આવેલું છે.
આર્ય સમાજના સ્થાપક સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીનું જન્મસ્થળ ક્યાં આવેલું છે?
મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીનું જન્મસ્થળ મોરબી જિલ્લાના ‘ટંકારા’ ખાતે ડેમી નદીના કિનારે આવેલું છે.
ઐતિહાસિક ‘મણિમંદિર’ અને ‘રણજીત વિલાસ પેલેસ’ ક્યાં આવેલા છે?
રાજવી સર વાઘજી ઠાકોરે બંધાવેલું કલાત્મક ‘મણિમંદિર’ મોરબી શહેરમાં મચ્છુ નદી કાંઠે આવેલું છે, જ્યારે મહારાજા અમરસિંહજીએ બંધાવેલો ભવ્ય ‘રણજીત વિલાસ પેલેસ’ વાંકાનેર ખાતે ટેકરી પર આવેલો છે.
મોરબી જિલ્લાનું કયું બંદર કચ્છના અખાત પર કાર્યરત છે?
માળિયા (મિયાણા) તાલુકામાં આવેલું ‘નવલખી બંદર’ (Navlakhi Port) મોરબી જિલ્લાનું એકમાત્ર અને મહત્વનું બારેમાસ કાર્યરત બંદર છે.
મોરબી જિલ્લાનો RTO કોડ અને મુખ્ય PIN કોડ કયો છે?
મોરબી જિલ્લાનો વાહન વ્યવહાર (RTO) કોડ GJ-36 છે અને મોરબી શહેરનો મુખ્ય PIN કોડ ૩૬૩૬૪૧ (અને સામાકાંઠા વિસ્તાર માટે ૩૬૩૬૪૨) છે.
માહિતી માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા સત્તાવાર સંદર્ભો
આ પેજની વહીવટી, ભૌગોલિક અને આંકડાકીય વિગતો તૈયાર કરતી વખતે નીચેના સરકારી પોર્ટલ અને સંસ્થાકીય સ્ત્રોતોનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે:
- કલેક્ટર કચેરી, મોરબી – સત્તાવાર જિલ્લા પોર્ટલ
- મોરબી જિલ્લા પોર્ટલ – પ્રાંત અને ૫ તાલુકાનું માળખું
- જિલ્લા પંચાયત મોરબી – ગ્રામ્ય અને તાલુકા પંચાયત વિગતો
- મોરબી જિલ્લા પોર્ટલ – મણિમંદિર, ટંકારા, વાંકાનેર પેલેસ અને પ્રવાસન સ્થળો
- District Census Handbook Rajkot & Surendranagar – Census of India 2011
- GSDMA – District Disaster Management Plan (Morbi)
સંપાદકીય નોંધ: વહીવટી હદ, મોરબી મહાનગરપાલિકાના વોર્ડ સીમાંકન અને પોસ્ટલ કોડમાં સમયાંતરે સરકારી સુધારા થઈ શકે છે. સત્તાવાર કામકાજ માટે સંબંધિત સરકારી વિભાગની વેબસાઇટ ચકાસવી.