જૂનાગઢ જિલ્લાનો નકશો અને માહિતી
ગુજરાતના સૌથી ઊંચા ગિરનાર પર્વત, મૌર્યકાલીન અશોકના શિલાલેખ, ઘેડના ફળદ્રુપ મેદાન, માંગરોળ-ચોરવાડના દરિયાકાંઠા અને ૯ તાલુકાઓની વહીવટી રૂપરેખા.
જૂનાગઢ જિલ્લાનો મહત્વપૂર્ણ નકશો
જિલ્લાની બાહ્ય સરહદ સાથે મુખ્ય મથક જૂનાગઢ અને તમામ તાલુકા મથકોનાં ભૌગોલિક સંદર્ભ-બિંદુઓ.
જૂનાગઢ જિલ્લાનો તાલુકા સીમા નકશો
દક્ષિણ-પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્ર (સોરઠ પ્રદેશ) માં પોરબંદર, રાજકોટ, અમરેલી અને ગીર સોમનાથ જિલ્લાની વચ્ચે તેમજ દક્ષિણ-પશ્ચિમે અરબ સાગરના કિનારે આવેલા જૂનાગઢ જિલ્લાનું સ્થાન સમજવા માટે આ સંદર્ભ નકશો ઉપયોગી છે.
જૂનાગઢ જિલ્લાની ભૂગોળ અને નકશા માહિતી
પ્રાચીન કાળમાં ‘સોરઠ’ અને ‘ગિરિનગર’ તરીકે ઓળખાતો જૂનાગઢ જિલ્લો ગુજરાતના ઇતિહાસ, પુરાતત્વ અને પ્રાકૃતિક વૈવિધ્યનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. ઈ.સ. પૂર્વે ત્રીજી સદીના સમ્રાટ અશોકના શિલાલેખથી લઈને ચૂડાસમા વંશના શાસન, નરસિંહ મહેતાની ભક્તિધારા અને ૯ નવેમ્બર ૧૯૪૭ની આરઝી હકૂમતની ઐતિહાસિક લડત સુધીની ગાથાઓ આ ભૂમિ સાથે જોડાયેલી છે. ગિરનાર પર્વતની તળેટીમાં વસેલું જૂનાગઢ શહેર જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્ય મથક છે.
ભૌગોલિક નકશા પર નજર કરીએ તો જૂનાગઢ જિલ્લો કુદરતી ભૂ-રચનાના ત્રણ અનોખા ભાગમાં વહેંચાયેલો છે: પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં (જૂનાગઢ, ભેંસાણ, વિસાવદર અને મેંદરડા) ગિરનારની પર્વતમાળા તથા એશિયાઈ સિંહોના નિવાસસ્થાન સમાન ગીરનું ગાઢ જંગલ આવેલું છે; મધ્ય અને પશ્ચિમ ભાગમાં (વંથલી, માણાવદર, કેશોદ) ઓઝત અને ભાદર નદીના કાંપથી બનેલો નીચાણવાળો ‘ઘેડ પ્રદેશ’ આવેલો છે; જ્યારે દક્ષિણ-પશ્ચિમ છેડે (માંગરોળ અને માળિયા હાટીના) અરબ સાગરનો રમણીય દરિયાકાંઠો તથા લીલી નાઘેરનો બાગાયતી પટ્ટો પથરાયેલો છે.
જૂનાગઢ જિલ્લાની મુખ્ય વહીવટી અને ભૌગોલિક વિગતો
જૂનાગઢ જિલ્લા કલેક્ટર પોર્ટલ, જિલ્લા પંચાયત જૂનાગઢ અને રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અહેવાલોના આધારે સંકલિત પ્રાથમિક રૂપરેખા.
| જિલ્લાનું નામ | જૂનાગઢ (પ્રાચીન નામ: ગિરિનગર / જીર્ણદુર્ગ / સોરઠ) |
|---|---|
| જિલ્લાનું મુખ્ય મથક | જૂનાગઢ શહેર |
| રાજ્યમાં ભૌગોલિક સ્થાન | દક્ષિણ-પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્ર (ગિરનાર પર્વતથી અરબ સાગર સુધી) |
| કુલ ભૌગોલિક વિસ્તાર | આશરે ૫,૦૯૨ ચોરસ કિમી (ગીર સોમનાથ જિલ્લાના વિભાજન બાદ) |
| કુલ તાલુકાઓ | ૯ ગ્રામ્ય તાલુકા + ૧ જૂનાગઢ સિટી મામલતદાર એકમ (કુલ ૧૦ વહીવટી એકમો) |
| પ્રાંત / મહેસૂલી ઉપવિભાગ | ૫ (જૂનાગઢ, કેશોદ, માંગરોળ, વિસાવદર અને માણાવદર પ્રાંત) |
| ગામો અને પંચાયતો | ૫૪૦+ મહેસૂલી ગામો અને ૪૮૫+ ગ્રામ પંચાયતો |
| શહેરી સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ | જૂનાગઢ મહાનગરપાલિકા (JMC) તથા કેશોદ, માંગરોળ, માણાવદર, વંથલી, વિસાવદર, બાંટવા અને ચોરવાડ નગરપાલિકાઓ |
| મુખ્ય નદીઓ | ઓઝત, ભાદર (નીચલો પ્રવાહ), ઉબેણ, મધુવંતી, મેઘલ, સાબલી અને સોનરખ |
| RTO પાસિંગ કોડ | GJ-11 (જૂનાગઢ RTO) |
| મુખ્ય PIN અને STD કોડ | જૂનાગઢ PIN: ૩૬૨૦૦૧ (STD: ૦૨૮૫) | કેશોદ PIN: ૩૬૨૨૨૦ |
| મુખ્ય આર્થિક ક્ષેત્રો | મગફળી અને કપાસની ખેતી, ગીર કેસર કેરી (GI Tag), મત્સ્યોદ્યોગ (માંગરોળ-ચોરવાડ), ચૂનાના પથ્થર-સિમેન્ટ અને પ્રવાસન |
જૂનાગઢ જિલ્લાના તમામ તાલુકા અને વહીવટી એકમો
જૂનાગઢ જિલ્લાના તમામ ૯ ગ્રામ્ય તાલુકા અને શહેરી વહીવટી એકમની યાદી, તેમનું મુખ્ય મથક અને જિલ્લાના નકશામાં તેમની ભૌગોલિક દિશા નીચે મુજબ છે.
| ક્રમ | તાલુકાનું નામ | તાલુકા મથક | જિલ્લામાં ભૌગોલિક દિશા અને ઓળખ |
|---|---|---|---|
| ૦૧ | જૂનાગઢ (શહેર અને ગ્રામ્ય) | જૂનાગઢ | ઉત્તર-મધ્ય ભાગ (ગિરનાર પર્વત, ઉપરકોટ કિલ્લો, કૃષિ યુનિવર્સિટી અને જિલ્લા વહીવટી મથક; શહેર અને ગ્રામ્ય મામલતદાર કચેરી) |
| ૦૨ | ભેંસાણ | ભેંસાણ | ઉત્તર-પૂર્વ ભાગ (ઉબેણ નદી કાંઠો, પરબ ધામ યાત્રાસ્થળ અને રાજકોટ-અમરેલી સરહદને અડીને આવેલો તાલુકો) |
| ૦૩ | વિસાવદર | વિસાવદર | પૂર્વ ભાગ (ગીર અભયારણ્યનો ઉત્તર-પૂર્વ જંગલ પટ્ટો, સતાધાર તીર્થધામ અને કેસર કેરીના બગીચા ધરાવતો તાલુકો) |
| ૦૪ | મેંદરડા | મેંદરડા | દક્ષિણ-પૂર્વ ભાગ (મધુવંતી નદી કાંઠો, સાસણ ગીર અભયારણ્યનું પ્રવેશદ્વાર અને બાગાયતી ખેતીનું મુખ્ય મથક) |
| ૦૫ | વંથલી | વંથલી | મધ્ય ભાગ (ઓઝત નદી કિનારે આવેલું પ્રાચીન વામનસ્થળી નગર; ઘેડ પ્રદેશની શરૂઆત અને શાકભાજી-કેરી ઉત્પાદન) |
| ૦૬ | માણાવદર | માણાવદર | ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગ (કપાસ અને જિનિંગ ઉદ્યોગ માટે પ્રખ્યાત; બાંટવા નગર અને ઘેડ પ્રદેશનો ઉત્તર કાંઠો) |
| ૦૭ | કેશોદ | કેશોદ | પશ્ચિમ-મધ્ય ભાગ (જિલ્લાનું બીજું સૌથી મોટું વેપારી શહેર, કાર્યરત એરપોર્ટ, રેલવે સ્ટેશન અને મગફળી-તેલ મિલોનું કેન્દ્ર) |
| ૦૮ | માંગરોળ | માંગરોળ | દક્ષિણ-પશ્ચિમ કાંઠો (અરબ સાગરનું મહત્વનું મત્સ્ય બંદર, નાળિયેરીના બગીચા, ઐતિહાસિક મસ્જિદો અને કામનાથ મહાદેવ) |
| ૦૯ | માળિયા હાટીના | માળિયા હાટીના | દક્ષિણ ભાગ (મેઘલ નદી કાંઠો, ચોરવાડ દરિયાકિનારો, જંગર-ગાંગેચા અને લીલી નાઘેરનો હરિયાળો પટ્ટો) |
સ્રોત: જૂનાગઢ જિલ્લા પોર્ટલ – Subdivisions & Talukas અને જૂનાગઢ જિલ્લા પંચાયત પોર્ટલ.
પ્રાંત કચેરીઓ (મહેસૂલી ઉપવિભાગો) અને કાર્યક્ષેત્ર
જિલ્લાના ગિરનાર-ગીરના જંગલ વિસ્તારોથી લઈને દરિયાકાંઠા અને ઘેડ પ્રદેશ સુધીના મહેસૂલી સંચાલન માટે જૂનાગઢ જિલ્લાને ૫ પ્રાંત ઉપવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.
| ક્રમ | પ્રાંત / ઉપવિભાગ | સમાવિષ્ટ તાલુકાઓ |
|---|---|---|
| ૧ | જૂનાગઢ પ્રાંત | જૂનાગઢ સિટી, જૂનાગઢ ગ્રામ્ય અને ભેંસાણ તાલુકા (ઉત્તર વિભાગ) |
| ૨ | વિસાવદર પ્રાંત | વિસાવદર તાલુકો (પૂર્વ ગીર જંગલ વિભાગ) |
| ૩ | કેશોદ પ્રાંત | કેશોદ અને મેંદરડા તાલુકા (મધ્ય-દક્ષિણ વિભાગ) |
| ૪ | માણાવદર પ્રાંત | માણાવદર અને વંથલી તાલુકા (પશ્ચિમ ઘેડ વિભાગ) |
| ૫ | માંગરોળ પ્રાંત | માંગરોળ અને માળિયા હાટીના તાલુકા (દક્ષિણ દરિયાકાંઠા વિભાગ) |
વસ્તી અને સામાજિક આંકડા – ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી
નીચેના આંકડા ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી (Census 2011) મુજબના છે. ૨૦૧૩માં ગીર સોમનાથ જિલ્લો અલગ થયા બાદ વર્તમાન જૂનાગઢ જિલ્લાની ૨૦૧૧ની વસ્તી આશરે ૧૫.૨૫ લાખ હતી.
| કુલ વસ્તી (વિભાજન બાદનો વિસ્તાર) | આશરે ૧૫,૨૫,૬૦૫ (અવિભાજિત જિલ્લાની ૨૦૧૧ની કુલ વસ્તી: ૨૭,૪૩,૦૮૨) |
|---|---|
| ગ્રામ્ય વસ્તીનું પ્રમાણ | ૬૬.૯૫% (મુખ્યત્વે કૃષિ અને બાગાયતી ખેતી પર નિર્ભર ગ્રામ્ય વસ્તી) |
| શહેરી વસ્તીનું પ્રમાણ | ૩૩.૦૫% (જૂનાગઢ, કેશોદ, માંગરોળ, માણાવદર, વંથલી, વિસાવદર, બાંટવા, ચોરવાડ) |
| વસ્તી ગીચતા (Population Density) | દર ચોરસ કિમીએ ૩૦૦ વ્યક્તિઓ (આશરે) |
| કુલ સાક્ષરતા દર | ૭૬.૮૮% |
| પુરુષ સાક્ષરતા | ૮૫.૭૮% |
| સ્ત્રી સાક્ષરતા | ૬૭.૫૯% |
| લિંગાનુપાત (Sex Ratio) | દર ૧,૦૦૦ પુરુષે ૯૫૨ સ્ત્રીઓ |
નોંધ: ઉપરોક્ત આંકડા ૨૦૧૧ના સત્તાવાર સેન્સસ હેન્ડબુક અને જિલ્લા વિભાજન બાદના વહીવટી પુનર્ગઠન મુજબના છે; તેને વર્ષ ૨૦૨૬ની વર્તમાન અંદાજિત વસ્તી ન ગણવી.
જૂનાગઢ જિલ્લાના મુખ્ય નગરોના PIN કોડ અને STD કોડ
જૂનાગઢ પોસ્ટલ ડિવિઝન (જૂનાગઢ હેડ પોસ્ટ ઓફિસ) હેઠળ આવતા તમામ તાલુકા મથકો અને મુખ્ય વેપારી નગરોના પિનકોડ તથા ટેલિફોન કોડ નીચે મુજબ છે.
| ક્રમ | નગર / તાલુકા મથક | PIN કોડ | STD કોડ |
|---|---|---|---|
| ૧ | જૂનાગઢ (હેડ પોસ્ટ ઓફિસ) | ૩૬૨૦૦૧ | ૦૨૮૫ |
| ૨ | ભવનાથ તળેટી (ગિરનાર) | ૩૬૨૦૦૪ | ૦૨૮૫ |
| ૩ | ભેંસાણ | ૩૬૨૦૨૦ | ૦૨૮૭૩ |
| ૪ | વિસાવદર | ૩૬૨૧૩૦ | ૦૨૮૭૩ |
| ૫ | મેંદરડા | ૩૬૨૨૬૦ | ૦૨૮૭૨ |
| ૬ | વંથલી | ૩૬૨૬૧૦ | ૦૨૮૭૨ |
| ૭ | માણાવદર | ૩૬૨૬૩૦ | ૦૨૮૭૪ |
| ૮ | બાંટવા (માણાવદર તાલુકો) | ૩૬૨૬૨૦ | ૦૨૮૭૪ |
| ૯ | કેશોદ | ૩૬૨૨૨૦ | ૦૨૮૭૧ |
| ૧૦ | માંગરોળ | ૩૬૨૨૨૫ | ૦૨૮૭૮ |
| ૧૧ | માળિયા હાટીના | ૩૬૨૨૪૫ | ૦૨૮૭૦ |
| ૧૨ | ચોરવાડ (માળિયા હાટીના) | ૩૬૨૨૫૦ | ૦૨૮૭૦ |
દરેક ગ્રામ્ય પોસ્ટ ઓફિસનો PIN કોડ (૩૬૨xxx શ્રેણીમાં) અલગ હોઈ શકે છે. ટપાલ કે કુરિયર મોકલતા પહેલાં ચોક્કસ કોડ ચકાસવો.
જૂનાગઢ જિલ્લાની નદીપ્રણાલી, ઘેડ પ્રદેશ અને જળાશયો
ગીર અને ગિરનારના ડુંગરોમાંથી નીકળતી નદીઓ પશ્ચિમ અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ ઢોળાવ પર વહીને અરબ સાગરને મળે છે. ચોમાસામાં વંથલી, માણાવદર, કેશોદ અને માંગરોળના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં નદીઓના પાણી ફરી વળવાથી અત્યંત ફળદ્રુપ કાંપ ધરાવતો ‘ઘેડ પ્રદેશ’ બને છે.
| નદી / જળાશય | પસાર થતો વિસ્તાર | ભૌગોલિક અને કૃષિ મહત્વ |
|---|---|---|
| ઓઝત નદી | વિસાવદર, જૂનાગઢ, વંથલી અને માંગરોળ | જૂનાગઢ જિલ્લાની સૌથી મહત્વની જીવાદોરી; તેના પર ‘ઓઝત-૨’ અને ‘ઓઝત વિયર’ બંધ બાંધવામાં આવ્યા છે, જે ઘેડ પ્રદેશમાંથી પસાર થઈ અરબ સાગરને મળે છે. |
| ઉબેણ નદી | ભેંસાણ, જૂનાગઢ અને વંથલી | ઓઝત નદીની મુખ્ય સહાયક નદી; તેના પર ભેંસાણ તાલુકામાં ‘ઉબેણ ડેમ’ આવેલો છે, જે જૂનાગઢ શહેર અને ખેતીને પાણી પૂરું પાડે છે. |
| મધુવંતી નદી | મેંદરડા, કેશોદ અને માંગરોળ | સાસણ ગીરના જંગલોમાંથી નીકળી મેંદરડા અને કેશોદ થઈને અરબ સાગર તરફ વહેતી બારેમાસ નદી; તેના પર ‘મધુવંતી ડેમ’ નિર્મિત છે. |
| ભાદર નદી (નીચલો પ્રવાહ) | માણાવદર અને માંગરોળ (નવીબંદર સરહદ) | રાજકોટ તરફથી આવીને માણાવદર તાલુકાની ઉત્તર-પશ્ચિમ સીમા પરથી પસાર થઈ નવીબંદર પાસે અરબ સાગરમાં ભળે છે. |
| મેઘલ અને વ્રજમી નદી | માળિયા હાટીના અને ચોરવાડ | દક્ષિણ જૂનાગઢના લીલી નાઘેર પટ્ટામાંથી વહીને ચોરવાડ પાસે અરબ સાગરને મળતી નદીઓ. |
| સોનરખ નદી અને દામોદર કુંડ | ગિરનાર તળેટી (જૂનાગઢ) | ગિરનાર પર્વતમાંથી નીકળતી પૌરાણિક નદી, જેના કાંઠે ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતા જ્યાં સ્નાન કરતા તે પવિત્ર ‘દામોદર કુંડ’ અને ‘વિલિંગ્ડન ડેમ’ આવેલા છે. |
સંદર્ભ: GSDMA – Junagadh District Disaster Management Plan અને જૂનાગઢ જિલ્લા સત્તાવાર પોર્ટલ.
જૂનાગઢ જિલ્લાના ઐતિહાસિક સ્મારકો, તીર્થસ્થાનો અને મુખ્ય ગામો
૨૨૦૦ વર્ષ જૂના અશોકના શિલાલેખથી લઈને ગિરનાર રોપ-વે, ઉપરકોટના અડીખમ કોટ, પરબ ધામ અને સતાધાર સુધીના મુખ્ય સ્થળોની યાદી નીચે પ્રમાણે છે.
| ક્રમ | સ્થળ / ગામ | તાલુકો | શા માટે જાણીતું છે? (વિશેષતા) |
|---|---|---|---|
| ૧ | ગિરનાર પર્વત અને ગિરનાર રોપ-વે | જૂનાગઢ | ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર ‘ગોરખનાથ’ (૧,૧૧૭ મીટર), અંબાજી માતાજી મંદિર, નેમિનાથ જૈન દેરાસરો, દત્તાત્રેય શિખર અને એશિયાનો સૌથી લાંબો ટેમ્પલ રોપ-વે. |
| ૨ | ઉપરકોટ કિલ્લો (અડી-કડી વાવ અને નવઘણ કૂવો) | જૂનાગઢ | મૌર્ય અને ચૂડાસમા કાળનો પ્રાચીન ગિરિદુર્ગ; પથ્થર કોતરીને બનાવેલી ‘અડી-કડી વાવ’, ‘નવઘણ કૂવો’, બૌદ્ધ ગુફાઓ અને નીલમ-માણેક તોપો. |
| ૩ | સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ (ભવનાથ માર્ગ) | જૂનાગઢ | ઈ.સ. પૂર્વે ૨૫૦ના સમ્રાટ અશોકના ૧૪ ધર્માજ્ઞા લેખો, મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામા અને ગુપ્ત સમ્રાટ સ્કંદગુપ્તના સંસ્કૃત શિલાલેખો ધરાવતું રાષ્ટ્રીય સ્મારક. |
| ૪ | ભવનાથ મહાદેવ અને મહાશિવરાત્રી મેળો | જૂનાગઢ | ગિરનારની તળેટીમાં આવેલું પૌરાણિક ભવનાથ મંદિર, મૃગી કુંડ અને દર મહાશિવરાત્રીએ નાગા સાધુઓની રવેડી માટે વિશ્વપ્રસિદ્ધ મેળો. |
| ૫ | સક્કરબાગ પ્રાણી સંગ્રહાલય (Sakkarbaug Zoo) | જૂનાગઢ | ૧૮૬૩માં જૂનાગઢના નવાબ દ્વારા સ્થપાયેલું ભારતનું સૌથી જૂનું પ્રાણી સંગ્રહાલય અને એશિયાઈ સિંહોનું મુખ્ય સંવર્ધન કેન્દ્ર (Breeding Centre). |
| ૬ | મહાબત મકબરો અને દરબાર હોલ મ્યુઝિયમ | જૂનાગઢ | ઇન્ડો-ઇસ્લામિક અને યુરોપિયન ગોથિક સ્થાપત્યના અદભુત મિશ્રણ સમાન નવાબી કાળનો મકબરો તથા રાજવી હથિયારો-સિંહાસન ધરાવતું દરબાર હોલ સંગ્રહાલય. |
| ૭ | સતાધાર (આપા ગીગાની જગ્યા) | વિસાવદર | સંત શ્રી આપા ગીગાની સમાધિ સ્થળ, ગૌશાળા અને સૌરાષ્ટ્રનું અત્યંત શ્રદ્ધેય સંત પરંપરાનું તીર્થધામ. |
| ૮ | પરબ ધામ (સંત દેવીદાસ અને અમરમા) | ભેંસાણ | અષાઢી બીજના વિશાળ મેળા અને રક્તપિત્તના દર્દીઓની સેવા તથા અન્નક્ષેત્ર માટે સમગ્ર ગુજરાતમાં સુપ્રસિદ્ધ તીર્થસ્થાન. |
| ૯ | ચોરવાડ બીચ અને ઝૂંડાળા પેલેસ | માળિયા હાટીના | નાળિયેરીના ઘટાદાર બગીચાઓ (લીલી નાઘેર), રમણીય દરિયાકિનારો, નવાબનો સમર પેલેસ અને ધીરુભાઈ અંબાણીની જન્મભૂમિ. |
| ૧૦ | માંગરોળ બંદર અને કામનાથ મહાદેવ | માંગરોળ | સૌરાષ્ટ્રનું ઐતિહાસિક મત્સ્ય બંદર, જામી મસ્જિદ, રાવળી મસ્જિદ અને સોલંકી કાળનું પ્રાચીન કામનાથ મહાદેવ મંદિર. |
| ૧૧ | જટાશંકર મહાદેવ અને કાશ્મીરી બાપુ આશ્રમ | જૂનાગઢ | ગિરનારની પહાડી ખીણમાં કુદરતી ધોધ અને હરિયાળી વચ્ચે આવેલું રમણીય ધાર્મિક સ્થળ. |
| ૧૨ | કનકાઈ અને બાણેજ (ગીર જંગલ મધ્યે) | મેંદરડા / વિસાવદર | ગીર અભયારણ્યની મધ્યમાં આવેલા કનકેશ્વરી માતાજીનું મંદિર અને બાણેજ તીર્થ (જ્યાં માત્ર એક જ મતદાર માટે મતદાન મથક ઊભું કરાય છે). |
| ૧૩ | ખંભાળિડા બૌદ્ધ ગુફાઓ | ગોંડલ / જૂનાગઢ સરહદ | ૪થી-૫મી સદીની ચૂનાના ખડકોમાં કોતરેલી પ્રાચીન બૌદ્ધ ગુફાઓ અને બોધિસત્વની મૂર્તિઓ. |
| ૧૪ | વંથલી (સૂર્યકુંડ અને ઐતિહાસિક વાવ) | વંથલી | ચૂડાસમા રાજવીઓની પ્રાચીન રાજધાની ‘વામનસ્થળી’, પ્રાચીન કુંડ અને સોરઠી ઇતિહાસના અવશેષો. |
| ૧૫ | બાંટવા | માણાવદર | મેમણ અને લોહાણા વેપારી સમુદાયની ઐતિહાસિક હવેલીઓ અને કપાસ-મગફળીના વેપાર માટે જાણીતું નગર. |
| ૧૬ | જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટી (JAU) | જૂનાગઢ | સૌરાષ્ટ્રની ખેતી અને મગફળી-કેરી સંશોધન માટેની રાજ્યની અગ્રણી કૃષિ યુનિવર્સિટી. |
પ્રવાસન અને ઐતિહાસિક સ્મારકોના સંદર્ભ માટે જૂનાગઢ જિલ્લા પ્રવાસન પોર્ટલ તપાસવું.
જૂનાગઢની આર્થિક ઓળખ: ગીર કેસર કેરી, મગફળી-તેલ મિલો, મત્સ્યોદ્યોગ અને પ્રવાસન
જૂનાગઢ જિલ્લાનું અર્થતંત્ર ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા રોકડિયા અને બાગાયતી પાકો, દરિયાઈ મત્સ્યોદ્યોગ, ખનિજ ઉદ્યોગ તથા ગિરનાર-સાસણ પ્રવાસન પર આધારિત છે.
| આર્થિક ક્ષેત્ર | મુખ્ય કેન્દ્રો અને વિસ્તાર | જિલ્લાના અર્થતંત્રમાં ભૂમિકા |
|---|---|---|
| ગીર કેસર કેરી અને બાગાયતી પાકો | મેંદરડા, વિસાવદર, માળિયા હાટીના, વંથલી | GI Tag પ્રાપ્ત વિશ્વપ્રસિદ્ધ ‘ગીર કેસર કેરી’, નાળિયેર (લીલી નાઘેર પટ્ટો), ચીકુ અને જામફળનું વિપુલ ઉત્પાદન તથા વિદેશ નિકાસ. |
| મગફળી, કપાસ અને ઓઇલ મિલો | જૂનાગઢ, કેશોદ, માણાવદર, ભેંસાણ, વિસાવદર | ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR – મગફળી સંશોધન કેન્દ્ર, જૂનાગઢ), સીંગતેલની મિલો અને માણાવદરના કપાસ જિનિંગ-પ્રેસિંગ એકમો. |
| દરિયાઈ મત્સ્યોદ્યોગ અને પ્રોસેસિંગ | માંગરોળ અને ચોરવાડ દરિયાકાંઠો | માંગરોળ ફિશિંગ હાર્બર ખાતે હજારો માછીમારી બોટ દ્વારા દરિયાઈ માછલીઓનું ઉત્પાદન અને ફિશ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ્સ. |
| પ્રવાસન અને હોસ્પિટાલિટી ઉદ્યોગ | જૂનાગઢ (ગિરનાર), મેંદરડા (સાસણ સરહદ), ચોરવાડ | ગિરનાર રોપ-વે, મહાશિવરાત્રી મેળો, પરિક્રમા અને સાસણ ગીર પ્રવાસનને લીધે હોટેલ, રિસોર્ટ અને પરિવહન ક્ષેત્રે મોટી રોજગારી. |
| ચૂનાના પથ્થર (Limestone) અને ખનિજ | માળિયા હાટીના, માંગરોળ અને ચોરવાડ પટ્ટો | સિમેન્ટ અને કેમિકલ ઉદ્યોગ માટે ઉપયોગી ઉચ્ચ કક્ષાના ચૂનાના પથ્થર અને બિલ્ડિંગ સ્ટોન (બેલા પથ્થર) નું ખનન. |
નોંધ: જૂનાગઢ ખાતે કેન્દ્ર સરકારનું ‘મગફળી સંશોધન નિયામકમંડળ’ (Directorate of Groundnut Research) કાર્યરત છે, જે સમગ્ર દેશ માટે મગફળીની નવી જાતો વિકસાવે છે.
જૂનાગઢ જિલ્લાના પરિવહન માર્ગો: કેશોદ એરપોર્ટ, કોસ્ટલ હાઇવે અને રેલવે
જૂનાગઢ જિલ્લો સૌરાષ્ટ્રના મુખ્ય શહેરો રાજકોટ, પોરબંદર, સોમનાથ-વેરાવળ અને ભાવનગર સાથે ઉત્તમ સડક, રેલવે અને હવાઈ સેવાઓથી જોડાયેલો છે.
| પરિવહન માધ્યમ | મુખ્ય માર્ગ / સ્ટેશન / એરપોર્ટ | જોડાણ અને મહત્વ |
|---|---|---|
| રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ (NH-151) | જેતપુર–જૂનાગઢ–વંથલી–કેશોદ–વેરાવળ (સોમનાથ) ફોર-લેન હાઇવે | જિલ્લાની મધ્યમાંથી પસાર થતો મુખ્ય ફોર-લેન નેશનલ હાઇવે, જે રાજકોટ-અમદાવાદને જૂનાગઢ અને સોમનાથ સાથે જોડે છે. |
| રાષ્ટ્રીય કોસ્ટલ હાઇવે (NH-51) | દ્વારકા–પોરબંદર–માંગરોળ–ચોરવાડ–સોમનાથ–દીવ–ભાવનગર | જિલ્લાના દક્ષિણ-પશ્ચિમ દરિયાકાંઠેથી (માંગરોળ અને ચોરવાડ થઈને) પસાર થતો રમણીય કોસ્ટલ નેશનલ હાઇવે. |
| હવાઈ મથક (Airport) | કેશોદ એરપોર્ટ (જૂનાગઢ શહેરથી ૩૮ કિમી) | જૂનાગઢ જિલ્લાના કેશોદ ખાતે કાર્યરત કોમર્શિયલ એરપોર્ટ, જે મુંબઈ અને અમદાવાદ સાથે સીધી હવાઈ સેવા પૂરી પાડે છે. |
| રેલવે જંક્શન (પશ્ચિમ રેલવે) | જૂનાગઢ જંક્શન, કેશોદ, વંથલી, માળિયા હાટીના અને વિસાવદર | રાજકોટ–જૂનાગઢ–વેરાવળ બ્રોડગેજ લાઈન (અમદાવાદ, મુંબઈ, પુણે, જબલપુર માટે સીધી ટ્રેનો) તથા જૂનાગઢ–વિસાવદર–અમરેલી રેલ માર્ગ. |
| રાજ્ય પરિવહન (GSRTC) | જૂનાગઢ વિભાગીય બસ પોર્ટ અને ૬ ડેપો | જૂનાગઢ, કેશોદ, માંગરોળ, માણાવદર, વિસાવદર અને બાંટવા ડેપો મારફતે રાજ્યભરમાં બસ પરિવહન સેવા. |
વધુ માહિતી: જૂનાગઢ જિલ્લા પોર્ટલ – How to Reach.
જૂનાગઢ જિલ્લાની ભૌગોલિક સરહદો (પડોશી જિલ્લાઓ અને અરબ સાગર)
જૂનાગઢ જિલ્લો સૌરાષ્ટ્રના ૪ પડોશી જિલ્લાઓ અને દક્ષિણ-પશ્ચિમે અરબ સાગર સાથે પોતાની કુદરતી સરહદ ધરાવે છે:
| દિશા | પડોશી જિલ્લો / સમુદ્ર | સરહદી તાલુકા અને ભૌગોલિક સીમા |
|---|---|---|
| ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ | રાજકોટ અને પોરબંદર જિલ્લો | ભેંસાણ, જૂનાગઢ, વંથલી અને માણાવદરની ઉત્તરે રાજકોટ (જેતપુર, ધોરાજી, ઉપલેટા) તથા પશ્ચિમે પોરબંદર (કુતિયાણા, રાણાવાવ) આવેલા છે. |
| પૂર્વ | અમરેલી જિલ્લો | ભેંસાણ અને વિસાવદર તાલુકાની પૂર્વીય સરહદ અમરેલી જિલ્લાના કુંકાવાવ-વડિયા, બગસરા અને ધારી (ગીર પૂર્વ) તાલુકાને અડે છે. |
| દક્ષિણ-પૂર્વ અને દક્ષિણ | ગીર સોમનાથ જિલ્લો | વિસાવદર, મેંદરડા અને માળિયા હાટીના તાલુકાની દક્ષિણે ગીર સોમનાથ જિલ્લાના તાલાલા અને પાટણ-વેરાવળ તાલુકા આવેલા છે. |
| દક્ષિણ-પશ્ચિમ | અરબ સાગર (Arbian Sea) | માંગરોળ અને માળિયા હાટીના (ચોરવાડ) તાલુકાની દક્ષિણ-પશ્ચિમે અરબ સાગરનો દરિયાકિનારો આવેલો છે. |
જિલ્લાની મહેસૂલી સરહદો અને ગામોની હદના સત્તાવાર કામકાજ માટે જિલ્લા નિરીક્ષક જમીન દફતર (DILR Junagadh)ના નકશા માન્ય ગણાય છે.
જૂનાગઢ જિલ્લાના નકશા અને સામાન્ય જ્ઞાન વિશે મહત્વના પ્રશ્નો (FAQs)
વાચકો અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નોના સંદર્ભસહિત જવાબો.
જૂનાગઢ જિલ્લામાં હાલમાં કુલ કેટલા તાલુકા આવેલા છે?
ગીર સોમનાથ જિલ્લો અલગ થયા બાદ હાલમાં જૂનાગઢ જિલ્લામાં કુલ ૯ ગ્રામ્ય તાલુકા (જૂનાગઢ ગ્રામ્ય, ભેંસાણ, વિસાવદર, મેંદરડા, વંથલી, માણાવદર, કેશોદ, માંગરોળ અને માળિયા હાટીના) તથા જૂનાગઢ શહેર (સિટી મામલતદાર) એમ કુલ ૧૦ તાલુકા સ્તરના એકમો છે.
ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે અને તે જૂનાગઢમાં ક્યાં આવેલું છે?
ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર ‘ગોરખનાથ’ (ઊંચાઈ: ૧,૧૧૭ મીટર / આશરે ૩,૬૬૫ ફૂટ) છે, જે જૂનાગઢ શહેર પાસે આવેલી ગિરનાર પર્વતમાળામાં સ્થિત છે.
જૂનાગઢનું ‘ઘેડ પ્રદેશ’ એટલે શું અને તે કયા તાલુકાઓમાં ફેલાયેલો છે?
ઓઝત, ભાદર અને મધુવંતી નદીઓના નીચાણવાળા પૂર-મેદાની વિસ્તારને ‘ઘેડ પ્રદેશ’ કહેવામાં આવે છે, જે મુખ્યત્વે વંથલી, માણાવદર, કેશોદ અને માંગરોળ તાલુકાના કાંઠા વિસ્તારોમાં ફેલાયેલો છે.
સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ જૂનાગઢમાં ક્યાં આવેલો છે?
ઈ.સ. પૂર્વે ત્રીજી સદીનો ઐતિહાસિક સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ જૂનાગઢ શહેરથી ગિરનાર તળેટી (ભવનાથ) તરફ જતા માર્ગ પર આવેલો છે, જ્યાં રુદ્રદામા અને સ્કંદગુપ્તના લેખો પણ કોતરેલા છે.
જૂનાગઢ જિલ્લામાં એરપોર્ટ કયા શહેરમાં આવેલું છે?
જૂનાગઢ જિલ્લાનું કાર્યરત કોમર્શિયલ એરપોર્ટ કેશોદ શહેર ખાતે આવેલું છે, જે જૂનાગઢ જિલ્લા મથકથી આશરે ૩૮ કિલોમીટર દૂર છે.
જૂનાગઢ જિલ્લાનો RTO કોડ અને મુખ્ય PIN કોડ કયો છે?
જૂનાગઢ જિલ્લાનો વાહન વ્યવહાર (RTO) કોડ GJ-11 છે અને જૂનાગઢ શહેરનો મુખ્ય PIN કોડ ૩૬૨૦૦૧ છે.
માહિતી માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા સત્તાવાર સંદર્ભો
આ પેજની વહીવટી, ભૌગોલિક અને આંકડાકીય વિગતો તૈયાર કરતી વખતે નીચેના સરકારી પોર્ટલ અને સંસ્થાકીય સ્ત્રોતોનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે:
- કલેક્ટર કચેરી, જૂનાગઢ – સત્તાવાર જિલ્લા પોર્ટલ
- જૂનાગઢ જિલ્લા પોર્ટલ – પ્રાંત અને તાલુકા માળખું
- જિલ્લા પંચાયત જૂનાગઢ – ગ્રામ્ય અને પંચાયત વિગતો
- જૂનાગઢ જિલ્લા પોર્ટલ – ગિરનાર, ઉપરકોટ અને પ્રવાસન સ્થળો
- District Census Handbook Junagadh – Census of India 2011
- GSDMA – District Disaster Management Plan (Junagadh)
સંપાદકીય નોંધ: વહીવટી હદ, જૂનાગઢ મહાનગરપાલિકાના વોર્ડ વિસ્તરણ અને પોસ્ટલ કોડમાં સમયાંતરે સરકારી સુધારા થઈ શકે છે. સત્તાવાર કામકાજ માટે સંબંધિત સરકારી વિભાગની વેબસાઇટ ચકાસવી.