તાપી જિલ્લાનો નકશો અને તાલુકાવાર માહિતી
ઉકાઈ જળાશયના વિશાળ જળવિસ્તાર, સોનગઢના ઐતિહાસિક કિલ્લા, ગાઢ વાંસના જંગલો અને ૭ તાલુકાઓની ભૌગોલિક તથા વહીવટી રૂપરેખા.
તાપી જિલ્લાનો ભૌગોલિક નકશો
જિલ્લાની બાહ્ય સરહદ સાથે મુખ્ય મથક વ્યારા અને તમામ ૭ તાલુકા મથકોનાં ભૌગોલિક સંદર્ભ-બિંદુઓ.
ગુજરાતના નકશામાં તાપી જિલ્લાનું સ્થાન
દક્ષિણ ગુજરાતના પૂર્વ પટ્ટામાં સુરત, નર્મદા, ડાંગ અને નવસારી જિલ્લાની વચ્ચે તેમજ પૂર્વમાં મહારાષ્ટ્ર રાજ્યની સરહદને અડીને આવેલા તાપી જિલ્લાનું ભૌગોલિક સ્થાન સમજવા માટે આ સંદર્ભ નકશો ઉપયોગી છે.
તાપી જિલ્લાની ભૂગોળ અને નકશાનું મહત્વ
દક્ષિણ ગુજરાતની જીવાદોરી ગણાતી સૂર્યપુત્રી ‘તાપી નદી’ના નામ પરથી ઓળખાતો તાપી જિલ્લો પોતાની વનસંપદા, જળસ્રોતો અને સમૃદ્ધ આદિવાસી સંસ્કૃતિ માટે જાણીતો છે. ૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭ના રોજ ગાંધી જયંતીના દિવસે સુરત જિલ્લાના પૂર્વ ભાગના તાલુકાઓને અલગ કરીને તાપીને ગુજરાતના ૨૬મા સ્વતંત્ર જિલ્લા તરીકે અસ્તિત્વમાં લાવવામાં આવ્યો હતો. ગાયકવાડ શાસનકાળથી જ મહત્વનું વહીવટી કેન્દ્ર રહેલું વ્યારા નગર આ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે.
ભૌગોલિક નકશા પર નજર કરીએ તો તાપી જિલ્લાની રચના અત્યંત વિશિષ્ટ છે. પશ્ચિમ તરફ વાલોડ અને વ્યારાના સપાટ કૃષિ મેદાનો છે, મધ્યમાં સોનગઢ અને ડોલવણનો ડુંગરાળ અને ગાઢ વાંસના જંગલો ધરાવતો પ્રદેશ છે, જ્યારે ઉકાઈ જળાશય (વલ્લભ સાગર) ની બંને બાજુએ ઉચ્છલ, નિઝર અને કુકરમુંડા તાલુકાઓની લાંબી પટ્ટી મહારાષ્ટ્ર રાજ્યની સરહદ સાથે જોડાયેલી છે.
તાપી જિલ્લાની મુખ્ય વહીવટી અને ભૌગોલિક વિગતો
તાપી જિલ્લા કલેક્ટર પોર્ટલ, જિલ્લા પંચાયત વ્યારા અને રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અહેવાલોના આધારે સંકલિત પ્રાથમિક રૂપરેખા.
| જિલ્લાનું નામ | તાપી (તાપી નદીના નામ પરથી) |
|---|---|
| જિલ્લાનું મુખ્ય મથક | વ્યારા નગર |
| જિલ્લાની સ્થાપના | ૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭ (સુરત જિલ્લામાંથી વિભાજન) |
| રાજ્યમાં ભૌગોલિક સ્થાન | દક્ષિણ-પૂર્વ ગુજરાત (મહારાષ્ટ્ર સરહદને અડીને) |
| કુલ ભૌગોલિક વિસ્તાર | ૩,૧૩૯ ચોરસ કિમી (આશરે) |
| કુલ તાલુકાઓ | ૭ તાલુકા (વ્યારા, સોનગઢ, વાલોડ, ડોલવણ, ઉચ્છલ, નિઝર અને કુકરમુંડા) |
| પ્રાંત / મહેસૂલી ઉપવિભાગ | ૨ (વ્યારા પ્રાંત અને નિઝર-સોનગઢ પ્રાંત) |
| ગામો અને પંચાયતો | ૫૨૩ મહેસૂલી ગામો અને ૨૯૫+ ગ્રામ પંચાયતો |
| નગરપાલિકાઓ | ૨ (વ્યારા નગરપાલિકા અને સોનગઢ નગરપાલિકા) |
| મુખ્ય નદીઓ | તાપી, પૂર્ણા, મીંઢોળા, અંબિકા અને નેસુ |
| RTO પાસિંગ કોડ | GJ-26 (વ્યારા RTO) |
| મુખ્ય PIN અને STD કોડ | વ્યારા PIN: ૩૯૪૬૫૦ (STD: ૦૨૬૨૬) | સોનગઢ PIN: ૩૯૪૬૭૦ |
| મુખ્ય આર્થિક ક્ષેત્રો | શેરડી-ડાંગર-જુવારની ખેતી, ડેરી (સુમુલ), વીજ ઉત્પાદન (ઉકાઈ થર્મલ/હાઇડ્રો), પેપર બોર્ડ અને વન-આધારિત ઉદ્યોગો |
તાપી જિલ્લાના તમામ ૭ તાલુકા અને વહીવટી એકમો
તાપી જિલ્લાના સાતેય તાલુકાઓની યાદી, તેમનું મુખ્ય મથક અને જિલ્લાના નકશામાં તેમની ભૌગોલિક દિશા નીચે મુજબ છે.
| ક્રમ | તાલુકાનું નામ | તાલુકા મથક | જિલ્લામાં ભૌગોલિક દિશા અને ઓળખ |
|---|---|---|---|
| ૦૧ | વ્યારા | વ્યારા | મધ્ય-પશ્ચિમ ભાગ (મીંઢોળા નદી કાંઠે આવેલું જિલ્લાનું મુખ્ય વહીવટી, શૈક્ષણિક અને વેપારી મથક) |
| ૦૨ | સોનગઢ | સોનગઢ | મધ્ય અને ઉત્તર ભાગ (ઐતિહાસિક સોનગઢ કિલ્લો, ઉકાઈ ડેમ અને ગાઢ વનવિસ્તાર ધરાવતો સૌથી મોટો તાલુકો) |
| ૦૩ | વાલોડ | વાલોડ | પશ્ચિમ ભાગ (વાલ્મીકિ નદી કાંઠો, સુરતના બારડોલી-મહુવાને અડીને આવેલો સમૃદ્ધ કૃષિ અને પાપડ ઉદ્યોગનો પટ્ટો) |
| ૦૪ | ડોલવણ | ડોલવણ | દક્ષિણ ભાગ (૨૦૧૩માં વ્યારામાંથી બનેલો તાલુકો; નવસારીના વાંસદા અને ડાંગ સરહદને સ્પર્શતો પંથક) |
| ૦૫ | ઉચ્છલ | ઉચ્છલ | મધ્ય-પૂર્વ ભાગ (ઉકાઈ જળાશયના કાંઠે અને મહારાષ્ટ્રના નવાપુર સરહદને અડીને આવેલો વનબંધુ તાલુકો) |
| ૦૬ | નિઝર | નિઝર | ઉત્તર-પૂર્વ ભાગ (તાપી નદીના ઉત્તર કાંઠે મહારાષ્ટ્રના નંદુરબાર જિલ્લાને સ્પર્શતો સરહદી કૃષિ તાલુકો) |
| ૦૭ | કુકરમુંડા | કુકરમુંડા | પૂર્વ છેડો (૨૦૧૩માં નિઝરમાંથી અલગ થયેલો અને ગુજરાતના પૂર્વ-ઉત્તર કાંઠાનો છેવાડાનો તાલુકો) |
સ્રોત: તાપી જિલ્લા પોર્ટલ – Subdivisions & Talukas અને તાપી જિલ્લા પંચાયત પોર્ટલ.
પ્રાંત કચેરીઓ (મહેસૂલી ઉપવિભાગો) અને કાર્યક્ષેત્ર
ભૌગોલિક રીતે પૂર્વ તરફ લાંબા ફેલાયેલા તાલુકાઓનું વહીવટી સંચાલન સુગમ બનાવવા માટે તાપી જિલ્લાને ૨ પ્રાંત ઉપવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.
| ક્રમ | પ્રાંત / ઉપવિભાગ | સમાવિષ્ટ તાલુકાઓ |
|---|---|---|
| ૧ | વ્યારા પ્રાંત | વ્યારા, વાલોડ, ડોલવણ અને સોનગઢ તાલુકા (પશ્ચિમ અને મધ્ય વિભાગ) |
| ૨ | નિઝર પ્રાંત | નિઝર, ઉચ્છલ અને કુકરમુંડા તાલુકા (ઉકાઈ જળાશય પારનો પૂર્વ સરહદી વિભાગ) |
વસ્તી અને સામાજિક આંકડા – ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી
નીચેના આંકડા ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી (Census 2011) મુજબના છે. સ્ત્રી-પુરુષ લિંગાનુપાત (Sex Ratio) ની દ્રષ્ટિએ તાપી જિલ્લો સમગ્ર ગુજરાતમાં દ્વિતીય ક્રમે (ડાંગ પછી) આવે છે.
| કુલ વસ્તી (૨૦૧૧ મુજબ) | ૮,૦૭,૦૨૨ |
|---|---|
| પુરુષ વસ્તી | ૪,૦૨,૧૮૮ |
| સ્ત્રી વસ્તી | ૪,૦૪,૮૩૪ (પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓની સંખ્યા વધુ) |
| ગ્રામ્ય વસ્તીનું પ્રમાણ | ૯૦.૧૫% (૭,૨૭,૫૩૫) |
| શહેરી વસ્તીનું પ્રમાણ | ૯.૮૫% (૭૯,૪૮૭ – વ્યારા, સોનગઢ અને ઉકાઈ) |
| અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) પ્રમાણ | ૮૪.૨% (રાજ્યના મુખ્ય આદિવાસી બહુલ જિલ્લાઓમાં સમાવેશ) |
| વસ્તી ગીચતા | દર ચોરસ કિમીએ ૨૪૯ વ્યક્તિઓ |
| કુલ સાક્ષરતા દર | ૬૮.૨૬% |
| પુરુષ સાક્ષરતા | ૭૫.૪૧% |
| સ્ત્રી સાક્ષરતા | ૬૧.૧૬% |
| લિંગાનુપાત (Sex Ratio) | દર ૧,૦૦૦ પુરુષે ૧,૦૦૭ સ્ત્રીઓ (ગુજરાતમાં સર્વોચ્ચ પૈકીનો એક) |
નોંધ: ઉપરોક્ત આંકડા ૨૦૧૧ના સત્તાવાર સેન્સસ હેન્ડબુક મુજબના છે; તેને વર્ષ ૨૦૨૬ની વર્તમાન અંદાજિત વસ્તી ન ગણવી.
તાપી જિલ્લાના મુખ્ય નગરોના PIN કોડ અને STD કોડ
બારડોલી-સુરત પોસ્ટલ ડિવિઝન હેઠળ આવતા તાપી જિલ્લાના તમામ તાલુકા મથકો અને મુખ્ય મથકોના પિનકોડ તથા ટેલિફોન કોડ નીચે મુજબ છે.
| ક્રમ | નગર / તાલુકા મથક | PIN કોડ | STD કોડ |
|---|---|---|---|
| ૧ | વ્યારા (જિલ્લા મુખ્ય મથક) | ૩૯૪૬૫૦ | ૦૨૬૨૬ |
| ૨ | સોનગઢ | ૩૯૪૬૭૦ | ૦૨૬૨૪ |
| ૩ | ઉકાઈ (ડેમ અને થર્મલ પાવર સ્ટેશન) | ૩૯૪૬૮૦ | ૦૨૬૨૪ |
| ૪ | ફોર્ટ સોનગઢ (પેપર મિલ વિસ્તાર) | ૩૯૪૬૬૦ | ૦૨૬૨૪ |
| ૫ | વાલોડ | ૩૯૪૬૪૦ | ૦૨૬૨૫ |
| ૬ | બાજીપુરા | ૩૯૪૬૯૦ | ૦૨૬૨૫ |
| ૭ | ડોલવણ | ૩૯૪૬૩૫ | ૦૨૬૨૬ |
| ૮ | ઉચ્છલ | ૩૯૪૩૭૫ | ૦૨૬૨૪ |
| ૯ | નિઝર | ૩૯૪૩૭૦ | ૦૨૬૨૮ |
| ૧૦ | કુકરમુંડા | ૩૯૪૩૮૦ | ૦૨૬૨૮ |
દરેક ગ્રામ્ય પોસ્ટ ઓફિસનો PIN કોડ અલગ હોઈ શકે છે. ટપાલ કે કુરિયર મોકલતા પહેલાં સંબંધિત શાખા પોસ્ટ ઓફિસનો કોડ ચકાસવો.
તાપી જિલ્લાની નદીપ્રણાલી, ઉકાઈ જળાશય અને સિંચાઈ માળખું
તાપી જિલ્લો દક્ષિણ ગુજરાતના જળવ્યવસ્થાપનનું કેન્દ્રબિંદુ છે. અહીં આવેલો ‘ઉકાઈ ડેમ’ સમગ્ર દક્ષિણ ગુજરાતને પૂરથી રક્ષણ, સિંચાઈનું પાણી અને વીજળી પૂરી પાડે છે.
| નદી / જળાશય | પસાર થતો વિસ્તાર | ભૌગોલિક અને કૃષિ મહત્વ |
|---|---|---|
| તાપી નદી | કુકરમુંડા, નિઝર, ઉચ્છલ અને સોનગઢ | મધ્ય પ્રદેશના મુલતાઈથી નીકળી મહારાષ્ટ્ર થઈને તાપી જિલ્લામાં પ્રવેશે છે; તેના પર ઉકાઈ બંધ રચાયો છે. |
| ઉકાઈ જળાશય (વલ્લભ સાગર) | સોનગઢ, ઉચ્છલ અને નિઝર પંથક | સરદાર સરોવર પછી ગુજરાતનું બીજું સૌથી મોટું જળાશય; ડાબા અને જમણા કાંઠાની નહેરો દ્વારા લાખો હેક્ટરમાં સિંચાઈ. |
| મીંઢોળા નદી | સોનગઢ (ડોસવાડા), વ્યારા અને વાલોડ | સોનગઢના ડુંગરોમાંથી નીકળી વ્યારા નગર પાસેથી પસાર થાય છે; તેના પર ‘ડોસવાડા ડેમ’ બાંધવામાં આવ્યો છે. |
| પૂર્ણા નદી | વ્યારા, વાલોડ અને ડોલવણ સરહદ | ડાંગના જંગલોમાંથી વહીને તાપી જિલ્લાના દક્ષિણ-મધ્ય ભાગની ખેતીને સમૃદ્ધ બનાવે છે. |
| અંબિકા અને ઓલણ નદી | ડોલવણ તાલુકો | જિલ્લાના દક્ષિણ છેડે આવેલા ડોલવણ તાલુકાના ગામોમાંથી પસાર થઈ નવસારી જિલ્લામાં પ્રવેશે છે. |
| નેસુ નદી | સોનગઢ અને ઉચ્છલ વનવિસ્તાર | તાપી નદીની સહાયક નદી જે ઉકાઈ જળાશયના જળસંગ્રહ વિસ્તારમાં ભળે છે. |
| કાકરાપાર વિયર (સરહદી) | સોનગઢ-માંડવી સરહદ નજીક | ઉકાઈ ડેમથી નીચેના પ્રવાહમાં તાપી નદી પર આવેલી દક્ષિણ ગુજરાતની પ્રારંભિક સિંચાઈ યોજના. |
સંદર્ભ: GSDMA – Tapi District Disaster Management Plan અને તાપી જિલ્લા સત્તાવાર પોર્ટલ.
તાપી જિલ્લાના ઐતિહાસિક કિલ્લા, ઇકો-ટૂરિઝમ સ્થળો અને મુખ્ય ગામો
ગાયકવાડ રાજવીઓના મૂળ પાટનગર સોનગઢથી લઈને સહ્યાદ્રિના ધોધ, જંગલ કેમ્પસાઇટ્સ અને ધાર્મિક આસ્થાના કેન્દ્રોની વિગતવાર યાદી નીચે પ્રમાણે છે.
| ક્રમ | સ્થળ / ગામ | તાલુકો | શા માટે જાણીતું છે? (વિશેષતા) |
|---|---|---|---|
| ૧ | સોનગઢનો કિલ્લો (Fort Songadh) | સોનગઢ | પિલ્જીરાવ ગાયકવાડે ૧૭૨૧-૧૭૬૬ દરમિયાન બંધાવેલો ડુંગર પરનો ઐતિહાસિક કિલ્લો, મહાકાળી માતાજીનું મંદિર અને રાણીની વાવ. |
| ૨ | ઉકાઈ ડેમ (વલ્લભ સાગર) | સોનગઢ | તાપી નદી પર આવેલો વિશાળ બંધ, જળવિદ્યુત મથક, થર્મલ પાવર સ્ટેશન અને રમણીય સનસેટ પોઈન્ટ. |
| ૩ | પદમડુંગરી ઇકો-ટૂરિઝમ કેમ્પ | ડોલવણ / વ્યારા | અંબિકા નદીના કાંઠે સહ્યાદ્રિના ગાઢ જંગલો વચ્ચે વન વિભાગ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું પ્રખ્યાત પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર. |
| ૪ | ગૌમુખ (આંબાપાણી ઇકો કેમ્પ) | સોનગઢ / વ્યારા | ડુંગરની ગુફામાંથી ગૌમુખ વાટે વહેતું કુદરતી ઝરણું, પ્રાચીન શિવલિંગ અને ટ્રેકિંગ માટે જાણીતું વનસ્થળ. |
| ૫ | ડોસવાડા ડેમ | સોનગઢ | મીંઢોળા નદી પર ગાયકવાડ શાસનકાળમાં (૧૯૧૨માં) બંધાયેલો પથ્થરનો સુંદર બંધ અને શાંત જળાશય. |
| ૬ | દેવલપાડા (દેવલીમાડી મંદિર) | સોનગઢ | આદિવાસી સમાજના કુળદેવી યાહા મોગી (દેવલીમાડી) માતાનું પવિત્ર યાત્રાધામ. |
| ૭ | ચિમેર ધોધ (Chimer Waterfall) | સોનગઢ | સોનગઢ-ઓટા માર્ગ પર જંગલની વચ્ચે ચોમાસામાં ખીલી ઊઠતો દક્ષિણ ગુજરાતનો સૌથી ઊંચો અને રમણીય જળધોધ. |
| ૮ | આંબાચ (વાંસ હસ્તકળા ગામ) | વાલોડ | વાંસ (Bamboo) માંથી આકર્ષક ફર્નિચર, રમકડાં અને ગૃહસુશોભનની વસ્તુઓ બનાવવા માટે દેશભરમાં જાણીતું ગામ. |
| ૯ | બાજીપુરા | વાલોડ | નેશનલ હાઇવે NH-53 પર આવેલું મોટું વેપારી જંકશન અને સુમુલ ડેરીનું વિશાળ કેટલ ફીડ તથા ચીઝ પ્લાન્ટ કેન્દ્ર. |
| ૧૦ | વેડછી (ગાંધીવાદી આશ્રમ) | વાલોડ | જુગતરામ દવેની કર્મભૂમિ, ઐતિહાસિક વેડછી આશ્રમ અને ભારતની પ્રથમ ટ્રાઇબલ યુનિવર્સિટી (ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ પરિસર). |
| ૧૧ | કલમકુવા | ડોલવણ | ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન મોરારજીભાઈ દેસાઈ જ્યાં પ્રાથમિક શિક્ષણ પામ્યા હતા તે ઐતિહાસિક શાળા ધરાવતું ગામ. |
| ૧૨ | માંડળ (ટોકરવા) | સોનગઢ | પરંપરાગત આદિવાસી વાદ્યો, વાંસની ટોપલીઓ અને સાંસ્કૃતિક વારસા માટે જાણીતો ગ્રામ્ય પટ્ટો. |
| ૧૩ | ભેંસકાતરી | ડોલવણ | પૂર્ણા નદી કાંઠે તાપી, ડાંગ અને નવસારી જિલ્લાની ત્રિ-ભેટ સરહદ પર આવેલું મહત્વનું ગ્રામ્ય બજાર. |
| ૧૪ | નિઝર અને વેલદા | નિઝર | તાપી નદીના ઉત્તર કાંઠે મહારાષ્ટ્ર સરહદે આવેલું પ્રાચીન વેપારી મથક અને કપાસ-મરચાં-શેરડીનું બજાર. |
| ૧૫ | કુકરમુંડા | કુકરમુંડા | તાપી નદીના કિનારે આવેલું તાલુકા મથક, જે ખાનદેશ (મહારાષ્ટ્ર) અને ગુજરાત વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક સેતુ સમાન છે. |
| ૧૬ | ઉચ્છલ અને કરોડ | ઉચ્છલ | ઉકાઈ જળાશયના કિનારે આવેલા વન-આધારિત અને મત્સ્ય પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયેલા મહત્વના ગામો. |
પ્રવાસન અને ઇકો-ટૂરિઝમ સ્થળોના સંદર્ભ માટે તાપી જિલ્લા પ્રવાસન પોર્ટલ તપાસવું.
તાપીની આર્થિક ઓળખ: ઊર્જા ઉત્પાદન, ડેરી, પેપર મિલ અને ગૃહઉદ્યોગ
તાપી જિલ્લો કૃષિ, પશુપાલન અને વન-આધારિત ગ્રામ્ય અર્થતંત્રની સાથે ઉકાઈ વીજ મથક અને ફોર્ટ સોનગઢના પેપર ઉદ્યોગને લીધે દક્ષિણ ગુજરાતમાં મહત્વનું ઔદ્યોગિક સ્થાન ધરાવે છે.
| આર્થિક ક્ષેત્ર | મુખ્ય કેન્દ્રો અને વિસ્તાર | જિલ્લાના અર્થતંત્રમાં ભૂમિકા |
|---|---|---|
| વીજ ઉત્પાદન (Power Hub) | ઉકાઈ (સોનગઢ તાલુકો) | GSECL નું ઉકાઈ થર્મલ પાવર સ્ટેશન (કોલસા આધારિત) અને હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટ રાજ્યની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો પૂરો પાડે છે. |
| પેપર અને પેકેજિંગ ઉદ્યોગ | ફોર્ટ સોનગઢ (JK Paper Mills) | વાંસ અને નીલગિરીના લાકડા પર આધારિત સેન્ટ્રલ પલ્પ / જે.કે. પેપર મિલ હજારો સ્થાનિક લોકોને પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ રોજગારી આપે છે. |
| પશુપાલન અને ડેરી સહકાર | બાજીપુરા (વાલોડ), વ્યારા અને ગ્રામ્ય પટ્ટો | સુમુલ ડેરી સાથે જોડાયેલી ગ્રામ્ય દૂધ મંડળીઓ અને બાજીપુરા ખાતેનો અત્યાધુનિક ચીઝ તથા કેટલ ફીડ પ્લાન્ટ. |
| કૃષિ અને સહકારી ખાંડ ઉદ્યોગ | વ્યારા, વાલોડ, ડોલવણ, નિઝર | શેરડી, ડાંગર, જુવાર, મગફળી, કપાસ અને શાકભાજી (ભીંડા-મરચાં) ની ખેતી; વ્યારા સુગર ફેક્ટરીનો સહકારી વારસો. |
| મહિલા ગૃહઉદ્યોગ અને વાંસ કળા | વાલોડ (લિજ્જત પાપડ), આંબાચ, સોનગઢ | વાલોડનો વિશ્વપ્રસિદ્ધ પાપડ ગૃહઉદ્યોગ અને આંબાચ-સોનગઢના કારીગરોની બામ્બૂ (વાંસ) ક્રાફ્ટ કારીગરી. |
નોંધ: ઉકાઈ જળાશયમાં ચાલતી સહકારી મત્સ્ય મંડળીઓ દ્વારા મીઠા પાણીના મત્સ્યોદ્યોગ (Inland Fisheries) નો પણ સ્થાનિક રોજગારીમાં મોટો ફાળો છે.
તાપી જિલ્લાના પરિવહન માર્ગો: સુરત–ધુળે હાઇવે અને રેલવે
તાપી જિલ્લો ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર (ખાનદેશ અને વિદર્ભ) ને જોડતા મુખ્ય પૂર્વ-પશ્ચિમ વેપારી માર્ગ અને રેલવે લાઈન પર આવેલો છે.
| પરિવહન માધ્યમ | મુખ્ય માર્ગ / સ્ટેશન | જોડાણ અને મહત્વ |
|---|---|---|
| રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ (NH-53) | હજીરા (સુરત)–વ્યારા–સોનગઢ–નવાપુર–ધુળે–નાગપુર હાઇવે | જિલ્લાની મધ્યમાંથી (બાજીપુરા, વ્યારા, સોનગઢ, ઉચ્છલ) પસાર થતો ફોર-લેન રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ (અગાઉનો NH-6). |
| રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ (NH-953) | સોનગઢ–ઉકાઈ–સેલંબા–સાગબારા–મહારાષ્ટ્ર માર્ગ | સોનગઢ અને ઉકાઈને નર્મદા જિલ્લા તથા નિઝર-અક્કલકુવા પટ્ટા સાથે જોડતો મહત્વનો ધોરીમાર્ગ. |
| રાજ્ય ધોરીમાર્ગો (SH) | વાલોડ–બારડોલી–નવસારી અને વ્યારા–વાંસદા–આહવા માર્ગ | તાપી જિલ્લાને સુરત, નવસારી અને ડાંગ (સાપુતારા) સાથે જોડતા રાજ્ય ધોરીમાર્ગો. |
| રેલવે લાઈન (પશ્ચિમ રેલવે) | વ્યારા અને ફોર્ટ સોનગઢ રેલવે સ્ટેશન | સુરત–જળગાંવ–ભુસાવળ ડબલ બ્રોડગેજ રેલવે લાઈન (તાપ્તી વેલી રેલવે); મધ્ય અને પૂર્વ ભારત તરફ જતી ટ્રેનોનું મુખ્ય જોડાણ. |
| હવાઈ મથક (નજીકનું) | સુરત આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ | જિલ્લા મથક વ્યારાથી સુરત એરપોર્ટ નેશનલ હાઇવે NH-53 મારફતે આશરે ૭૦ કિમી (૧ કલાક ૧૫ મિનિટ)ના અંતરે આવેલું છે. |
વધુ માહિતી: તાપી જિલ્લા પોર્ટલ – How to Reach.
તાપી જિલ્લાની ભૌગોલિક સરહદો (પડોશી જિલ્લાઓ અને મહારાષ્ટ્ર સીમા)
તાપી જિલ્લો ગુજરાતના ૪ પડોશી જિલ્લાઓ અને પૂર્વમાં મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય સાથે લાંબી આંતરરાજ્ય સરહદ ધરાવે છે. નકશામાં તેની ચારેય દિશાની સીમાઓ નીચે મુજબ છે:
| દિશા | પડોશી જિલ્લો / રાજ્ય | સરહદી તાલુકા અને ભૌગોલિક સીમા |
|---|---|---|
| ઉત્તર | નર્મદા જિલ્લો | સોનગઢ અને ઉકાઈનો ઉત્તર ડુંગરાળ ભાગ નર્મદા જિલ્લાના ડેડિયાપાડા અને સાગબારા તાલુકાને સ્પર્શે છે. |
| પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ | સુરત જિલ્લો | સોનગઢ, વ્યારા અને વાલોડ તાલુકા સુરતના માંડવી, બારડોલી અને મહુવા તાલુકા સાથે જોડાયેલા છે. |
| દક્ષિણ-પશ્ચિમ | નવસારી જિલ્લો | વાલોડ અને ડોલવણ તાલુકાની દક્ષિણ-પશ્ચિમ હદ નવસારી જિલ્લાના વાંસદા તાલુકાને અડે છે. |
| દક્ષિણ | ડાંગ જિલ્લો | વ્યારા, સોનગઢ અને ડોલવણનો દક્ષિણ જંગલ પટ્ટો ડાંગ જિલ્લાના વઘઈ અને આહવા તાલુકાને સ્પર્શે છે. |
| પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ | મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય (નંદુરબાર અને ધુળે જિલ્લા) | ઉચ્છલ, નિઝર અને કુકરમુંડા તાલુકા મહારાષ્ટ્રના નવાપુર, અક્કલકુવા, તળોદા અને શહાદા સાથે આંતરરાજ્ય સરહદ ધરાવે છે. |
જિલ્લાની મહેસૂલી સરહદો અને ગામોની હદના સત્તાવાર કામકાજ માટે જિલ્લા નિરીક્ષક જમીન દફતર (DILR Vyara)ના નકશા માન્ય ગણાય છે.
તાપી જિલ્લાના નકશા અને સામાન્ય જ્ઞાન વિશે મહત્વના પ્રશ્નો (FAQs)
વાચકો અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નોના સંદર્ભસહિત જવાબો.
તાપી જિલ્લામાં હાલમાં કુલ કેટલા તાલુકા આવેલા છે?
તાપી જિલ્લામાં હાલમાં કુલ ૭ તાલુકાઓ આવેલા છે: વ્યારા, સોનગઢ, વાલોડ, ડોલવણ, ઉચ્છલ, નિઝર અને કુકરમુંડા.
તાપી જિલ્લાની રચના ક્યારે અને કયા જિલ્લામાંથી કરવામાં આવી?
૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭ના રોજ સુરત જિલ્લામાંથી વિભાજન કરીને તાપી જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક વ્યારા છે.
ઉકાઈ ડેમ (વલ્લભ સાગર) કઈ નદી પર અને કયા તાલુકામાં આવેલો છે?
ઉકાઈ ડેમ તાપી નદી પર તાપી જિલ્લાના સોનગઢ તાલુકામાં (ઉકાઈ ખાતે) આવેલો છે. તેના જળાશયને ‘વલ્લભ સાગર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ગાયકવાડ શાસનની પ્રથમ રાજધાની ગણાતો કિલ્લો તાપી જિલ્લામાં ક્યાં આવેલો છે?
પિલ્જીરાવ ગાયકવાડે સ્થાપેલો ઐતિહાસિક ‘સોનગઢનો કિલ્લો’ તાપી જિલ્લાના સોનગઢ નગર પાસે ડુંગર પર આવેલો છે, જે વડોદરા પહેલાં ગાયકવાડ રાજવીઓનું મુખ્ય મથક હતું.
તાપી જિલ્લાની સરહદ ગુજરાતના કયા-કયા જિલ્લાઓને અડે છે?
તાપી જિલ્લાની સરહદ ગુજરાતના ૪ જિલ્લાઓને (સુરત, નર્મદા, ડાંગ અને નવસારી) તથા પૂર્વમાં મહારાષ્ટ્ર રાજ્યને સ્પર્શે છે.
તાપી જિલ્લાનો RTO કોડ અને મુખ્ય મથક વ્યારાનો PIN કોડ કયો છે?
તાપી જિલ્લાનો વાહન વ્યવહાર (RTO) કોડ GJ-26 (વ્યારા) છે અને વ્યારા શહેરનો મુખ્ય PIN કોડ ૩૯૪૬૫૦ છે.
માહિતી માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા સત્તાવાર સંદર્ભો
આ પેજની વહીવટી, ભૌગોલિક અને આંકડાકીય વિગતો તૈયાર કરતી વખતે નીચેના સરકારી પોર્ટલ અને સંસ્થાકીય સ્ત્રોતોનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે:
- કલેક્ટર કચેરી, તાપી (વ્યારા) – સત્તાવાર જિલ્લા પોર્ટલ
- તાપી જિલ્લા પોર્ટલ – પ્રાંત અને ૭ તાલુકાનું માળખું
- જિલ્લા પંચાયત તાપી (વ્યારા) – ગ્રામ્ય અને પંચાયત વિગતો
- તાપી જિલ્લા પોર્ટલ – ઉકાઈ, સોનગઢ કિલ્લો અને પ્રવાસન સ્થળો
- District Census Handbook Tapi – Census of India 2011
- GSDMA – District Disaster Management Plan (Tapi)
સંપાદકીય નોંધ: વહીવટી હદ, ગ્રામ પંચાયતોની સંખ્યા અને પોસ્ટલ કોડમાં સમયાંતરે સરકારી સુધારા થઈ શકે છે. સત્તાવાર કામકાજ માટે સંબંધિત સરકારી વિભાગની વેબસાઇટ ચકાસવી.